संयुक्त राष्ट्रांच्या हवामान संस्थेचा गंभीर इशारा; २०२७ पर्यंत दुष्काळ, पूर आणि उष्णतेचा धोका वाढणार
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ८ सप्टेंबर २०२६ ।। पृथ्वीच्या तापमानाचा पारा आधीच चढलेला असताना आता प्रशांत महासागरातून आणखी एक मोठी हवामानाची घंटा वाजू लागली आहे. एल निनो आता केवळ विकसित होत नाही, तर येत्या काही महिन्यांत ‘अत्यंत तीव्र’ स्वरूप धारण करण्याची शक्यता आहे, असा गंभीर इशारा संयुक्त राष्ट्रांच्या जागतिक हवामान संघटनेने (WMO) दिला आहे. WMOच्या ताज्या अहवालानुसार उष्णकटिबंधीय प्रशांत महासागरातील समुद्रपृष्ठ तापमान असामान्यरीत्या वाढले असून एल निनो वर्षअखेरीस शिखर गाठू शकतो. पर्जन्यमान, तापमान आणि वातावरणीय चक्रांमध्ये मोठे बदल होऊन पूर, दुष्काळ आणि उष्णतेच्या लाटांचा धोका वाढू शकतो.
WMOच्या अंदाजानुसार फेब्रुवारी २०२७ पर्यंत एल निनो टिकून राहण्याची शक्यता जवळपास १०० टक्के आहे. मात्र याचा अर्थ प्रत्येक देशात सारखाच परिणाम होईल, असे नाही. एल निनोचा प्रभाव प्रदेश, ऋतू तसेच हिंदी आणि अटलांटिक महासागरातील इतर हवामान घटकांवर अवलंबून बदलतो. भारतासाठीही हा मुद्दा महत्त्वाचा आहे. भारतीय मान्सून, शेती, जलसाठे आणि तापमानावर परिणाम करणारे अनेक घटक एकाच वेळी काम करतात. त्यामुळे ‘एल निनो आला म्हणजे भारतात हमखास दुष्काळ’ असा सरधोपट निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरेल; पण टोकाच्या हवामानासाठी सज्ज राहण्याचा इशारा मात्र नक्कीच आहे.
संयुक्त राष्ट्रांचे सरचिटणीस अँटोनियो गुटेरस यांनी या परिस्थितीबाबत तीव्र चिंता व्यक्त केली आहे. महासागरांचे वाढते तापमान आणि हवामान बदलामुळे जग टोकाच्या हवामानाच्या धोक्याच्या क्षेत्रात पोहोचत असल्याचे त्यांनी म्हटले आहे. WMOच्या सरचिटणीस सेलेस्टे साउलो यांनीही हा अपवादात्मक एल निनो समुदाय आणि अर्थव्यवस्थांना मोठा धक्का देऊ शकतो, असा इशारा दिला आहे. विशेषतः दुष्काळामुळे शेती आणि पाणीपुरवठा, तर अतिवृष्टीमुळे पूर आणि पायाभूत सुविधांवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. उष्णतेच्या लाटा आरोग्य आणि ऊर्जा व्यवस्थेसमोरही मोठे आव्हान उभे करू शकतात.
आता खरी गरज आहे ती घाबरण्याची नव्हे, तर वेळेवर तयारी करण्याची. WMOने राष्ट्रीय हवामान आणि जलविज्ञान संस्थांसह पूर्वसूचना प्रणाली अधिक मजबूत करण्यावर भर दिला आहे. सप्टेंबर ते नोव्हेंबर २०२६ या कालावधीत जगातील बहुतांश भूभागावर सरासरीपेक्षा जास्त तापमानाची शक्यता असल्याचे बहु-मॉडेल अंदाज दर्शवतात. पण हवामानाच्या या खेळात भविष्यवाणी म्हणजे अंतिम निकाल नसतो—स्थानिक परिस्थिती आणि इतर महासागरीय घटक चित्र बदलू शकतात. तरीही संदेश स्पष्ट आहे: पृथ्वीचा तापलेला पारा आणि महासागरांची वाढती उष्णता दुर्लक्षित करण्याची वेळ संपली आहे. दुष्काळ असो, पूर असो वा उष्णतेची लाट—निसर्ग इशारे देत आहे; प्रश्न एवढाच, आपण ते ऐकणार कधी?