१८८ वैज्ञानिकांचे आवाहन; उष्णता, दुष्काळ, वनाग्नी आणि समुद्री परिसंस्थेवर लक्ष देण्याची मागणी
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २१ सप्टेंबर २०२६ ।। नवी दिल्ली : निसर्ग आधी सूचना देतो; माणूस ती ऐकत नाही आणि संकट आल्यानंतर आकडे मोजत बसतो. यावेळी मात्र वैज्ञानिकांनी संकट येण्याआधीच इशारा दिला आहे. भारतातील १८८ पर्यावरणशास्त्रज्ञांनी २०२६-२७ मधील संभाव्य अतिशय मजबूत एल निनोच्या पार्श्वभूमीवर देशातील पर्यावरणीय बदलांचे तातडीने निरीक्षण आणि दस्तऐवजीकरण करण्याचे आवाहन केले आहे. हे आवाहन १६ सप्टेंबर २०२६ रोजी Zenodoवर प्रसिद्ध करण्यात आले.
एल निनो म्हणजे प्रशांत महासागराच्या विषुववृत्तीय भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा वाढण्याची हवामान प्रक्रिया. त्याचा परिणाम जगभरातील वातावरणावर होतो. NOAAच्या १० सप्टेंबरच्या अधिकृत अंदाजानुसार २०२६च्या उत्तरार्धात आणि २०२७च्या सुरुवातीला अतिशय मजबूत एल निनो होण्याची शक्यता ९० टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे. ऑक्टोबर-डिसेंबर २०२६मध्ये ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत मजबूत घटना घडण्याची शक्यता ७५ टक्के असल्याचेही NOAAने म्हटले आहे. मात्र परिणाम निश्चित असतील, असे त्याने सांगितलेले नाही.
याचा भारतासाठी अर्थ काय? एल निनोचा भारतीय मान्सूनवर परिणाम होऊ शकतो. IMDच्या माहितीनुसार एल निनोच्या काळात मान्सूनच्या पावसात घट होण्याचे अनेक दाखले आहेत; मात्र प्रत्येक एल निनोमध्ये भारतात दुष्काळ पडतोच असे नाही. इतर समुद्री आणि वातावरणीय घटकही निर्णायक ठरतात.
वैज्ञानिकांच्या आवाहनाचा खरा मुद्दा इथेच आहे. पाऊस कमी झाला तर पाणी, शेती, पशुपालन आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेवर ताण वाढू शकतो. उष्णता आणि कोरडेपणा वाढल्यास जंगलातील आगीचा धोका वाढू शकतो. समुद्राचे तापमान वाढल्यास Marine Heatwave, प्रवाळांचे bleaching आणि माशांच्या अधिवासातील बदल होऊ शकतात. त्याचा परिणाम मच्छीमारांपर्यंत पोहोचू शकतो.
म्हणून वैज्ञानिकांनी लहान हवामान केंद्रे, तापमान-आर्द्रतेच्या नोंदी, उपग्रह माहिती आणि क्षेत्रीय संशोधन वाढवण्याची मागणी केली आहे. एल निनो रोखता येणार नाही; पण त्याचे परिणाम समजून घेण्याची तयारी नक्कीच करता येते. संकट किती मोठे असेल हे काळच सांगेल; पण निसर्गाचा इशारा दुर्लक्षित करण्याइतकी आपली व्यवस्था नक्कीच मोठी नाही.