हिंद महासागराचा तटस्थ IOD पावसाला अतिरिक्त बळ देणार नाही; ऑक्टोबर–डिसेंबरमध्ये दक्षिण भारताच्या पावसावर हवामान घटकांची कसोटी
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २ ऑक्टोबर २०२६ ।। भारतीयांच्या दृष्टीने पाऊस संपला म्हणजे संकट संपले, हा समज यंदा हवामानाने खोटा ठरवला आहे. जून ते सप्टेंबरदरम्यान देशात सरासरीपेक्षा तब्बल १३ टक्के कमी पाऊस झाला. आता ऑक्टोबर ते डिसेंबर हा परतीच्या, अर्थात ईशान्य मान्सूनचा काळ सुरू होत असताना प्रशांत महासागरातील एल निनो अधिक मजबूत होण्याचे संकेत आहेत. भारतीय हवामान विभागाने (IMD) ३० सप्टेंबरच्या आढाव्यात विषुववृत्तीय प्रशांत महासागरात सध्या तीव्र एल निनोची स्थिती असल्याचे स्पष्ट केले. IMDच्या Monsoon Mission Coupled Forecast System (MMCFS) तसेच अन्य जागतिक हवामान मॉडेल्सनुसार, २०२६च्या अखेरपर्यंत एल निनो आणखी मजबूत होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. म्हणजेच पावसाच्या बाबतीत निसर्गाने भारताला यंदा आधीच दिलेले बिल अजून बंद केलेले नाही.
यात खरी गोम आहे ती **Indian Ocean Dipole (IOD)**ची. हिंद महासागराच्या पश्चिम आणि पूर्व भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाच्या तापमानातील फरकावर आधारित ही नैसर्गिक हवामान प्रणाली आहे. सकारात्मक IODमध्ये आफ्रिकेजवळील पश्चिम हिंद महासागर तुलनेने उबदार, तर इंडोनेशियाजवळील पूर्व भाग तुलनेने थंड असतो. अशा स्थितीत वारे आणि बाष्पप्रवाह बदलून भारतातील काही भागांना पावसाची अतिरिक्त साथ मिळू शकते. मात्र सध्या IOD तटस्थ आहे आणि ईशान्य मान्सूनच्या काळातही तो तटस्थ राहण्याची शक्यता IMDने व्यक्त केली आहे. तटस्थ IOD म्हणजे पाऊस पडणारच नाही असा अर्थ नाही; पण सकारात्मक IODसारखी अतिरिक्त हवामानाची मदतही मिळणार नाही. त्यामुळे एल निनोच्या प्रभावाला हिंद महासागराकडून मोठा प्रतिकार मिळण्याची चिन्हे सध्या नाहीत.
याचा सर्वाधिक अर्थ दक्षिण द्वीपकल्पीय भारतासाठी आहे. तमिळनाडू, पुडुचेरी, आंध्र प्रदेश, केरळ आणि कर्नाटकातील काही भागांना ईशान्य मान्सूनमधून वार्षिक पावसाचा मोठा वाटा मिळतो. तरीही एल निनो म्हणजे संपूर्ण भारत कोरडा पडणार, असा सरळ निष्कर्ष काढणे चुकीचे ठरेल. हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार देशातील बहुतांश भागांत ऑक्टोबर–डिसेंबरदरम्यान पाऊस सरासरीपेक्षा कमी राहण्याची शक्यता असली, तरी काही भागांत सामान्य किंवा त्यापेक्षा अधिक पाऊस होऊ शकतो. चक्रीवादळे, कमी दाबाची क्षेत्रे आणि स्थानिक हवामान घटक अचानक चित्र बदलू शकतात. त्यामुळे यंदाच्या १३ टक्के पावसाच्या तुटीनंतर आता शेतकरी, जलसाठे आणि भूजल यांच्यासमोर प्रश्न एकच—एल निनोचा फटका किती, आणि निसर्गाची भरपाई किती?