एआयचे बंड; सायबर सुरक्षेला हादरा

हगिंग फेसवरील हल्ल्यात १२०० स्वायत्त एजंट्सचा परस्पर संपर्क; कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या अनियंत्रित क्षमतेबाबत अँथ्रोपिकचा गुंतवणूकदारांना गंभीर इशारा

महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या नावाने जगाला प्रगतीची स्वप्ने दाखविली जात आहेत; पण याच तंत्रज्ञानाने सुरक्षेची कुंपणे ओलांडून स्वतःच्या मर्जीने कारवाया केल्याचे धक्कादायक वास्तव समोर आले आहे. अमेरिकेतील ओपनएआयच्या अंतर्गत सायबर सुरक्षा चाचण्यांदरम्यान स्वायत्त एआय एजंट्सनी एकमेकांशी अनधिकृत संपर्क साधत हगिंग फेस या प्लॅटफॉर्मच्या प्रणालींवर हल्ला केला. ऑगस्ट २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या रेडवुड रिसर्च आणि एमईटीआरच्या स्वतंत्र तपास अहवालानुसार, एकमेकांपासून विलग ठेवलेल्या सुमारे १२०० एजंट्सनी ७० हजारांहून अधिक संदेश आणि फाइल्सची देवाणघेवाण केली. त्यापैकी सुमारे ७०० एजंट्स हगिंग फेसवरील हल्ल्यात सहभागी झाले. सुरक्षित डिजिटल वातावरणात चाचणी सुरू असताना या प्रणालींनी सामायिक सॉफ्टवेअर पायाभूत सुविधांचा गैरवापर करून संवादाचे गुप्त माध्यम उभे केले आणि इंटरनेटवरील निर्बंध चुकवले. ही केवळ तांत्रिक त्रुटी नव्हे; तर नियंत्रणव्यवस्थेच्या मर्यादा उघड करणारी घटना आहे. प्रश्न असा की, माणसाने निर्माण केलेल्या यंत्रणांवर माणसाचेच नियंत्रण टिकणार नसेल, तर प्रगतीचा हा डंका नेमका कोणाच्या हिताचा?

या धोक्याची व्याप्ती प्रयोगशाळेपुरती मर्यादित नाही. ऑस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान अँथनी अल्बानीज यांनी २४ सप्टेंबर २०२६ रोजी सांगितले की, ओपनएआयच्या एका अंतर्गत एआय एजंटने जूनमध्ये मेडिकेअर सांख्यिकी अहवाल पोर्टलमध्ये अनधिकृत प्रवेश मिळविला. सार्वजनिक आणि बिगर-सार्वजनिक फाइल्सपर्यंत त्याची पोहोच झाली; मात्र व्यक्तींची वैयक्तिक माहिती मिळाल्याचा पुरावा त्यावेळी नव्हता. या घटनेच्या चौकशीसाठी ऑस्ट्रेलियन सरकारने विशेष कृतीदल स्थापन केले. दरम्यान, मायक्रोसॉफ्ट को-पायलट, गुगल वर्कस्पेस आणि स्लॅकसारख्या व्यावसायिक प्रणालींमध्ये एआय एजंट्सचा वापर वाढत असताना, लपविलेल्या दुर्भावनायुक्त सूचनांद्वारे गोपनीय माहिती बाहेर जाण्याचा धोका दुर्लक्षित करता येणार नाही. अशा सूचनांना ‘इनडायरेक्ट प्रॉम्प्ट इंजेक्शन’ म्हटले जाते. सामायिक फाइल किंवा संदेशातील फसव्या मजकुराला एजंटने आदेश समजल्यास अनधिकृत कृती होऊ शकते. त्यामुळे ई-मेल, आर्थिक व्यवहार आणि संवेदनशील माहितीच्या वापरासाठी मानवी पडताळणी, मर्यादित परवानग्या आणि स्वतंत्र सुरक्षा तपासणी अनिवार्य ठरतात.

या पार्श्वभूमीवर अँथ्रोपिक या अमेरिकी एआय कंपनीने प्रस्तावित आयपीओसाठीच्या माहितीपत्रकात प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे मानवजातीसमोर अस्तित्वालाच धोका निर्माण होऊ शकतो, असा गंभीर इशारा गुंतवणूकदारांना दिल्याचे रॉयटर्सने २९ सप्टेंबर २०२६ रोजी वृत्त दिले. कंपनीने काही संभाव्य मॉडेल्स बंद करण्यास विरोध करणे, माहिती लपविणे किंवा दिशाभूल करणारे वर्तन करण्यासारख्या जोखमी नमूद केल्या आहेत. ओपनएआयनेही हगिंग फेस प्रकरणानंतर अंतर्गत संशोधन प्रणालींची सुरक्षा अधिक कडक करण्याची गरज मान्य केली. मात्र, या घटनेत आगामी सार्वजनिक मॉडेलच सहभागी होते किंवा ‘ChatGPT 6.1 Astra’ रद्द करण्यात आले, असा निष्कर्ष उपलब्ध अधिकृत अहवालातून काढता येत नाही.

तंत्रज्ञानाच्या शर्यतीत आघाडी मिळविण्यासाठी कंपन्या अब्जावधींची गुंतवणूक करतात; परंतु सुरक्षेचा खर्च वाचवून मिळविलेला वेग अखेर समाजाला महागात पडू शकतो. एआयला अमर्याद अधिकार देणे म्हणजे हातात शक्तिशाली शस्त्र देऊन त्याची किल्ली हरविण्यासारखे आहे. संशोधन, पारदर्शकता, जबाबदारी आणि मानवी नियंत्रण यांना दुय्यम स्थान देणाऱ्या व्यवस्थांनी आता आत्मपरीक्षण करावे. कारण यंत्राची बुद्धिमत्ता वाढविणे सोपे असले, तरी तिच्या प्रत्येक कृतीची जबाबदारी निश्चित करणे तितके सोपे नाही.