सूर्य, चंद्र, सिंह, बारा घंटा आणि ॐकाराच्या प्रतीकांतून धार्मिक परंपरेचे दर्शन; मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस आणि जगद्गुरू शंकराचार्य विधुशेखर भारती यांच्या उपस्थितीत त्र्यंबकेश्वरमध्ये ध्वजारोहण सोहळा.
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। Nashik Kumbh Mela Flag Hoisting: त्र्यंबकेश्वर येथील पवित्र कुशावर्त तीर्थावर शनिवारी, ३१ ऑक्टोबर रोजी मंत्रोच्चार, शंखनाद आणि साधू-महंतांच्या उपस्थितीत सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या धर्मध्वजारोहणाचा सोहळा पार पडला. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते धर्मध्वजारोहण करण्यात आले, तर नाशिकच्या रामकुंडावर राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांच्या हस्ते समांतर सोहळा झाला. महाराष्ट्राचे राज्यपाल जिष्णु देव वर्मा, उपमुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे आणि सुनेत्रा पवार यांच्यासह मान्यवरांची उपस्थिती होती. त्र्यंबकेश्वर येथील कार्यक्रमाला शृंगेरीपीठाचे जगद्गुरू शंकराचार्य विधुशेखर भारती उपस्थित होते. या ध्वजारोहणाने सिंहस्थ पर्वाच्या धार्मिक कार्यक्रमांना प्रारंभ झाला. हा केवळ ध्वज उभारण्याचा विधी नाही; श्रद्धा, परंपरा आणि गोदावरीच्या पावित्र्याचे सार्वजनिक प्रतीक आहे. मात्र, धर्मध्वज उभारणे जितके महत्त्वाचे, तितकेच भाविकांना सुरक्षित दर्शन, स्वच्छ परिसर, पाणी आणि वाहतुकीच्या सुविधा देणेही प्रशासनाचे कर्तव्य आहे. भक्तिभावाचा सोहळा यशस्वी होण्याची खरी कसोटी केवळ मंत्रोच्चारात नव्हे, तर भाविकांच्या अनुभवात आहे.
धर्मध्वजावरील प्रतीकांमागे धार्मिक आणि पौराणिक संदर्भ गुंफलेले आहेत. सूर्य आणि चंद्र यांचा संबंध अमृतकुंभाच्या रक्षणाविषयीच्या परंपरेशी जोडला जातो. बृहस्पती म्हणजे गुरू ग्रह आणि सिंह राशीचा उल्लेख सिंहस्थाच्या ज्योतिषीय कालगणनेत महत्त्वाचा मानला जातो. ध्वजावरील सिंह हे सिंहस्थ पर्वाचे प्रतीक आहे, तर मगर ही गोदावरी देवीचे वाहन मानली जाते. ॐकारातून विश्वव्यापकता आणि आध्यात्मिक चेतनेचा संदेश दिला जातो; स्वस्तिक शुभत्वाचे प्रतीक आहे. ध्वजावरील बारा रेशमी झालरी सामाजिक एकता आणि सामूहिक शक्तीचे प्रतीक असल्याचे वृत्तांत नमूद करतात. घंटा आणि लहान घंटांनाही ध्वनीच्या पवित्रतेशी संबंधित अर्थ दिला जातो. ध्वजावरील प्रत्येक चिन्हाला श्रद्धेचा स्वतंत्र संदर्भ आहे. काही प्रतीकांचे अर्थ परंपरेनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे सांगितले जातात; म्हणून त्यांना निर्विवाद ऐतिहासिक तथ्य समजण्याऐवजी धार्मिक प्रतीकात्मकता म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरेल. अमृतकुंभ, गुरूचा सिंह राशीतील प्रवेश आणि गोदावरीची तीर्थपरंपरा या तिन्ही धाग्यांतून सिंहस्थ धर्मध्वजाची संकल्पना आकाराला आली आहे.
सोहळ्याच्या प्रारंभी कुशावर्त तीर्थावर पवित्र गोदावरीचे विधिवत पूजन करण्यात आले. पुरोहितवृंदांनी मंत्रोच्चारांतून नदीचे स्तवन केले. संकल्पविधी आणि गणेशपूजनानंतर धार्मिक विधी निर्विघ्नपणे पार पडावेत, यासाठी देवतांचे आवाहन करण्यात आले. त्यानंतर ध्वजस्तंभाचे पूजन, धर्मध्वज आणि ध्वजपताकांचे पूजन झाले. जगद्गुरू शंकराचार्य विधुशेखर भारती यांनीही धर्मध्वजाचे पूजन केले. सामूहिक प्रार्थना आणि गोदावरी गंगा प्रार्थनेमुळे कुशावर्त परिसर भक्तिमय झाला. सिंहस्थ कुंभमेळा हा केवळ धार्मिक उत्सव नसून महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक परंपरेचा आणि मोठ्या जनसमुदायाच्या व्यवस्थापनाचा कस पाहणारा सोहळाही आहे. त्यामुळे श्रद्धेचा मान राखताना स्वच्छता, पर्यावरणसंवर्धन, गर्दीचे नियोजन आणि भाविकांची सुरक्षितता यांना तितकेच महत्त्व द्यावे लागेल. धर्मध्वज आकाशात फडकणे हा पर्वाचा शुभारंभ; परंतु त्या ध्वजाने दिलेला एकता, शिस्त आणि सामूहिक जबाबदारीचा संदेश प्रत्यक्ष व्यवस्थेत उतरवणे, हेच प्रशासन आणि समाजासमोरील खरे आव्हान आहे.