महाराष्ट्र 24 | विशेष प्रतिनिधी | दि. ११ | देशाची राजधानी म्हणजे देशाचं तोंड… पण सध्या त्या तोंडाला ऑक्सिजनचा मास्क लावावा लागेल, अशी परिस्थिती आहे. प्रजासत्ताक दिनाच्या मिरवणुकीची रंगीत तयारी सुरू असताना दिल्लीची हवा मात्र काळ्या धुरात हरवली आहे. AQI थेट 375 वर पोहोचला आणि राजधानी ‘अत्यंत खराब’ नव्हे तर ‘धोकादायक’ श्रेणीत घुसली. श्वास घेणं ही मूलभूत गरज असते, पण दिल्लीत सध्या ती लक्झरी झाली आहे. — इथे हवा फुकट आहे, पण श्वास महाग झालाय!
इंडिया गेट, कॅनॉट प्लेससारखी ठिकाणं सध्या पर्यटनस्थळांपेक्षा भयपटाच्या सेटसारखी दिसत आहेत. दाट धुरामुळे दृश्यता इतकी कमी झाली आहे की समोरची गाडी आहे की कल्पना, हेच कळेनासं झालंय. वायव्येकडून वाहणारे वारे जेमतेम ८ किमी प्रतितास — म्हणजे प्रदूषण हलायलाच तयार नाही. PM 2.5 सारखे सूक्ष्म कण जमिनीजवळच अडकून बसलेत, जणू त्यांनी दिल्ली सोडायचं नाकारलंय. परिणाम असा की रस्ते वाहतूक विस्कळीत, विमानसेवा प्रभावित आणि सामान्य माणूस संभ्रमात — घराबाहेर पडावं की नाही?
या सगळ्या विषारी हवेसोबत दिल्लीकरांना बोनस म्हणून हाडं गोठवणारी थंडीही मिळतेय. तापमान किमान पातळीवर घसरलं असून पुढील काही दिवसांत आणखी थंडी वाढण्याचा अंदाज आहे. थंडीमुळे हवा शांत, आणि शांत हवेमुळे प्रदूषण अधिक दाट — हा निसर्गाचा विचित्र कट आहे की मानवी निष्काळजीपणाचा परिणाम, हा प्रश्न आता गौण ठरतोय. कारण उत्तर काहीही असो, शिक्षा मात्र दिल्लीकर भोगतोय. “राजधानी म्हणजे देशाचा अभिमान,” असं म्हणतात; पण सध्या तो अभिमान श्वास रोखून उभा आहे.
प्रशासनाने GRAP अंतर्गत निर्बंध कडक केलेत, नियम कागदावर योग्य आहेत, पण हवा कागद वाचत नाही. त्यामुळे तज्ज्ञांचा सल्ला थेट आणि साधा आहे — बाहेर पडायचंच असेल तर N95 मास्क वापरा, सकाळ-संध्याकाळचा व्यायाम टाळा, दमा व हृदयरोग असणाऱ्यांनी विशेष काळजी घ्या. एअर प्युरिफायर, बंद खिडक्या, कमी हालचाल — हे सगळं आता जीवनशैलीचा भाग बनतंय. , दिल्ली आता जगण्याची राजधानी राहिली नाही, तर तग धरण्याची राजधानी झाली आहे. प्रजासत्ताक दिनी ध्वज उंच फडकताना हवा मात्र अशीच दमट राहिली, तर प्रश्न उरेल — आपण स्वातंत्र्य साजरं करतोय की श्वासासाठी झगडतोय?