महाराष्ट्र 24 | विशेष प्रतिनिधी | दि. १३ जानेवारी | बीजिंग : चीनमध्ये सापडलेले ४३ कोटी वर्षांपूर्वीचे माशांचे जीवाश्म म्हणजे निसर्गाने अचानक उघडलेली जुनी वही आहे—ज्यात मानवाच्या जबड्याचा पहिला मसुदा सापडतो! आज आपण दात काढतो, जबडा दुखतो, डॉक्टरांकडे धावतो; पण या सगळ्याची सुरुवात कुठे झाली, याचं उत्तर आता बीजिंगच्या प्रयोगशाळेतून मिळतंय. दक्षिण चीनमध्ये सापडलेले हे चार मासे म्हणजे केवळ जीवाश्म नाहीत, तर उत्क्रांतीच्या इतिहासातले पहिलं ‘ओपनिंग क्रेडिट्स’ आहेत. आतापर्यंत “जबडा कसा तयार झाला?” हा प्रश्न विज्ञानासाठी डोकेदुखी ठरला होता; आता निसर्गानेच पुरावा पुढे केला आहे—“घ्या, बघा आणि समजून घ्या!”
हे मासे आकाराने इतके छोटे की आजच्या मत्स्यालयात ठेवले तर लोक म्हणतील, “हे काय खेळणं?” पण त्यांच्या महत्वापुढे व्हेल मासाही लहान वाटावा, अशी ही कथा आहे. अवघ्या तीन सेंटीमीटरचा ‘जियुशानोस्टियस मिराबिलिस’—पुढे हाडांची ढाल, मागे साधा मासा—जणू उत्क्रांतीचा अर्धवट प्रयोग! तर ‘शेनाकँथस वर्मीफॉर्मिस’—शार्कचा चुलतभाऊ—जबडा आहे, पण दात नाहीत; म्हणजे चावायचं ठरवलं, पण दात बसवायचं राहिलं! निसर्गानेही कधी कधी “पहिलं मॉडेल” बाजारात सोडल्यासारखं वाटतं—परफेक्ट नाही, पण क्रांतिकारी!
‘कियानोडस डुप्लिकिस’ हा तर या कथेतला खरा हिरो. जगातला पहिला दात असलेला पृष्ठवंशीय! वाकडे दात, पुन्हा पुन्हा उगवणारे—आजच्या डेंटिस्ट्सनी पाहिलं तर म्हणतील, “हा प्लॅन आम्हालाही हवा!” आणि ‘फॅन्जिंगशानिया रेनोवाटा’—हाडांची ढाल, शार्क वंशाचा आद्य अवतार—जणू सांगतोय, “आम्हीच सुरुवात केली, बाकी सगळे फॉलोअर्स!” हे मासे म्हणजे नुसते पाण्यातले जीव नव्हेत; ते जबडा, दात, संरक्षण आणि भक्षण—या सगळ्या कल्पनांचे पहिलं पॅकेज होते.
हा शोध विज्ञानासाठी जितका महत्त्वाचा आहे, तितकाच तो माणसाच्या अहंकारासाठी टोचणारा आहे. आपण स्वतःला प्रगत, आधुनिक, श्रेष्ठ समजतो; पण आपल्या जबड्याचा इतिहास एखाद्या तीन सेंटीमीटरच्या माशात दडलेला आहे! ४३ कोटी वर्षांपूर्वी निसर्ग प्रयोग करत होता, चुका करत होता, सुधारणा करत होता—आणि आज आपण त्या प्रयोगांचे अंतिम उत्पादन आहोत. चीनमध्ये सापडलेले हे जीवाश्म आपल्याला एकच गोष्ट सांगतात—उत्क्रांती ही झेप नाही, ती संयमाची शाळा आहे. आणि त्या शाळेत पहिला धडा दिला गेला… एका लहानशा माशाने, जबड्यासह!