जागतिक हवामान संघटनेची धक्कादायक भविष्यवाणी; दुष्काळ, अतिवृष्टी आणि उष्णतेच्या नव्या फेऱ्यासाठी जगाला सज्ज राहावे लागणार
महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ४ जून २०२६ ।। यंदाचा उन्हाळा संपतच नाही की काय, अशी अवस्था देशभरातील नागरिकांची झाली असतानाच आता जागतिक हवामान संघटनेने आणखी एक चिंताजनक इशारा दिला आहे. उष्णतेच्या लाटांनी आधीच नागरिकांचे जगणे कठीण केले आहे, तर दुसरीकडे मान्सूनचे आगमनही अपेक्षेपेक्षा उशिरा होत आहे. अशा परिस्थितीत ‘अल निनो’ पुन्हा डोके वर काढत असल्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली असून, त्याचा परिणाम थेट जगभरातील हवामानावर होणार असल्याचे संकेत मिळत आहेत. पाऊस कधी पडेल, किती पडेल आणि कुठे पडेल, याचे पारंपरिक गणितच कोलमडण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांपासून ते अर्थतज्ज्ञांपर्यंत सर्वांच्या कपाळावर चिंतेच्या आठ्या उमटल्या आहेत.
अल निनो हा केवळ हवामानशास्त्रातील तांत्रिक शब्द नाही, तर तो अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थेला हादरे देणारा घटक मानला जातो. प्रशांत महासागराच्या पृष्ठभागावरील पाणी असामान्यरीत्या तापल्याने हा प्रकार निर्माण होतो. त्यानंतर जगभरातील पावसाचे आणि तापमानाचे चक्र बदलू लागते. काही भागांत पाऊस गायब होतो, तर काही भागांत आकाश अक्षरशः फुटल्यासारखी परिस्थिती निर्माण होते. यंदा जून ते ऑगस्ट या कालावधीत अल निनो प्रभावी होण्याची शक्यता तब्बल ८० टक्के असल्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. यामुळे भारतासह अनेक देशांतील मान्सूनच्या हालचालींवर परिणाम होऊ शकतो. आधीच विलंब झालेल्या पावसामुळे शेतकरी अस्वस्थ आहेत आणि त्यात हा इशारा परिस्थिती अधिक गंभीर करणारा ठरत आहे.
हवामान बदलाचा प्रश्न आता केवळ परिषदांमधील चर्चेचा विषय राहिलेला नाही. पृथ्वीचे सरासरी तापमान गेल्या काही वर्षांत सुमारे १.३ अंश सेल्सिअसने वाढल्याचे शास्त्रज्ञ सांगत आहेत. ही वाढ कागदावर छोटी वाटली तरी तिचे परिणाम प्रचंड आहेत. उष्णतेच्या लाटा अधिक तीव्र होणे, जंगलांना आग लागण्याच्या घटनांमध्ये वाढ, नद्यांना पूर येणे आणि काही भागांमध्ये पाण्याचे तीव्र दुर्भिक्ष्य निर्माण होणे, ही त्याची उदाहरणे आहेत. अल निनो सक्रिय झाल्यास या संकटांची तीव्रता आणखी वाढू शकते. परिणामी, जगातील अनेक देशांना कृषी उत्पादन, पिण्याचे पाणी आणि ऊर्जा व्यवस्थापनासंदर्भात मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागू शकतो.
विशेष म्हणजे, हवामान तज्ज्ञांनी २०२७ हे वर्ष आतापर्यंतच्या इतिहासातील सर्वाधिक उष्ण वर्ष ठरू शकते, असा इशाराही दिला आहे. हा केवळ अंदाज नसून वाढत्या तापमानाच्या आकडेवारीवर आधारित वैज्ञानिक निष्कर्ष मानला जात आहे. त्यामुळे मान्सूनकडे फक्त पावसाच्या दृष्टीने पाहण्याची वेळ आता संपली आहे. बदलत्या हवामानाचा मुकाबला करण्यासाठी शेती, जलव्यवस्थापन आणि शहरी नियोजन यामध्ये व्यापक बदल करणे काळाची गरज बनली आहे. अन्यथा आजचा उशिरा येणारा पाऊस उद्याच्या मोठ्या संकटाची केवळ सुरुवात ठरू शकतो.