१४६ वर्षांतील सर्वात कमी पावसाने चिंता वाढली; मान्सूनला रोखणाऱ्या पाच कारणांमुळे शेतकरी, नागरिक आणि प्रशासनाची धाकधूक
महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २८ जून २०२६ ।।जून म्हणजे पावसाचा जल्लोष, ढगांचा गजर आणि शेतकऱ्यांच्या चेहऱ्यावर उमटणारे समाधान. पण यंदाचा जून मात्र आश्वासनांचा ठरला; पावसाचा नव्हे. केरळमध्ये ४ जूनला धडाक्यात दाखल झालेला मान्सून देशभर झेपावेल, अशी अपेक्षा होती. मात्र वाटचाल अर्ध्यावरच थांबली आणि देशभरातील अनेक भाग निरभ्र आकाशाखाली कोरडेच राहिले. जूनअखेरीस देशात तब्बल ४३ टक्के पावसाची तूट नोंदली गेली असून गेल्या १४६ वर्षांतील सर्वात कोरडा जून म्हणून यंदाच्या महिन्याची नोंद इतिहासात झाली आहे. मध्य भारतात ५९ टक्के, गुजरातमध्ये तब्बल ८४ टक्के पावसाची कमतरता नोंदवली गेली, तर महाराष्ट्रातही अपेक्षेपेक्षा कमी पाऊस पडल्याने शेतकरी, नागरिक आणि प्रशासन तिघांच्याही कपाळावर आठ्या उमटल्या आहेत. मुंबईत दोन दिवस मुसळधार पाऊस झाला; पण त्यानंतर पुन्हा उन्हानेच राज्य गाजवले. पुण्यात मान्सून दाखल झाला तरी दमदार सरींची प्रतीक्षा कायम आहे.
या विचित्र परिस्थितीमागे निसर्गाने एक-दोन नव्हे तर तब्बल पाच अडथळे उभे केले आहेत. सर्वात मोठा अडसर ठरला तो मॅडेन-ज्युलियन ऑसिलेशन (MJO). भारतात ढग खेचून आणणारी ही प्रणाली यंदा भारतापासून दूरच राहिली. दुसरे कारण म्हणजे सोमाली जेट कमकुवत पडला. अरबी समुद्रातील ओलावा भारतात आणण्याचे महत्त्वाचे काम करणाऱ्या या वाऱ्यांची ताकदच कमी पडल्याने ढगांना पुढे सरकण्याचा वेग मिळाला नाही. त्यातच वायव्य भारत आणि पश्चिम आशियातून आलेल्या उष्ण, कोरड्या हवेमुळे ढगांवर अक्षरशः कोरडेपणाचे आवरण चढले. हिंदी महासागरातील IOD तटस्थ राहिल्यानेही मान्सूनला अतिरिक्त बळ मिळाले नाही. बंगालच्या उपसागरात कमी दाबाच्या प्रणाली तयार न झाल्याने पावसाचे इंजिनच रुळावर आले नाही.
दरम्यान, अनेकांनी या परिस्थितीसाठी एल निनोला जबाबदार धरले; मात्र हवामान तज्ज्ञांचे म्हणणे वेगळे आहे. एल निनोचा प्रभाव साधारण जुलैनंतर अधिक तीव्र होतो. त्यामुळे जूनमधील या पावसाच्या तुटीसाठी तो थेट कारणीभूत नाही. यंदा निसर्गानेच मान्सूनचा वेग रोखल्याचे चित्र स्पष्ट झाले आहे. परिणामी, शेतीची कामे खोळंबली आहेत, धरणांतील पाणीसाठ्याबाबत चिंता वाढू लागली आहे आणि ग्रामीण भागात पावसाची प्रतीक्षा अधिकच तीव्र झाली आहे. शहरांमध्येही उकाड्याने नागरिक हैराण झाले असून, पावसाऐवजी घामाच्या धाराच वाहताना दिसत आहेत.
मात्र या निराशेच्या चित्रात एक आशेचा किरणही आहे. भारतीय हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार जुलैच्या सुरुवातीपासून मान्सून पुन्हा सक्रिय होण्याची शक्यता आहे. सर्वप्रथम कोकण किनारपट्टीवर पावसाचा जोर वाढेल, त्यानंतर पश्चिम महाराष्ट्र, घाटमाथा आणि पुढे देशातील इतर भागांतही मुसळधार सरींचे आगमन होण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. त्यामुळे जूनने जरी कोरडेपणाचा विक्रम केला असला, तरी जुलै हा निसर्गाचा हिशेब चुकता करणारा महिना ठरेल, अशी आशा आहे. आता नजर आकाशाकडे लागली आहे—कारण पावसाचा प्रत्येक थेंब केवळ जमिनीची तहान भागवणार नाही, तर शेतकऱ्यांच्या आशांनाही पुन्हा हिरवागार श्वास देणार आहे.