नद्या धोक्याच्या पातळीवर, रस्ते जलमय; प्रशासन धावते, पण निसर्गाचा रौद्रावतार कायम
महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ०७ जुलै २०२६ ।। राज्यात पावसाचा ऋतू आला की प्रशासनाची आश्वासनेही ढगांसारखी गडगडतात; पण पहिल्याच मुसळधार सरीत ती विरघळून जातात, हे चित्र यंदाही बदललेले नाही. मुंबईपासून रायगडपर्यंत, उरणपासून भिवंडीपर्यंत आणि महाडपासून लोणावळ्यापर्यंत महाराष्ट्र अक्षरशः पाण्याखाली गेला आहे. रस्ते नदी झाले, नद्या समुद्रासारख्या उसळल्या आणि नागरिकांचे आयुष्य एका क्षणात ठप्प झाले. विकासाच्या मोठमोठ्या घोषणा करणाऱ्यांनी उभारलेल्या व्यवस्थेचा रंग पहिल्याच पावसात वाहून गेला. धरणांतून विसर्ग सुरू आहे, नद्या इशारा पातळी ओलांडत आहेत आणि हजारो कुटुंबे भीतीच्या छायेखाली दिवस ढकलत आहेत. प्रशासन सतर्क असल्याचा दावा करत असले, तरी संकट दारात उभे राहिल्यानंतर धावपळ सुरू होणे म्हणजे दूरदृष्टी नव्हे, तर बेफिकीरीचा पुरावाच म्हणावा लागेल.
रायगड जिल्ह्याने तर या पावसाचा सर्वाधिक फटका सहन केला आहे. सावित्री, अंबा, कुंडलिका आणि पाताळगंगा नद्यांनी रौद्र रूप धारण केले असून महाड, रोहा, नागोठणे, पेण आणि खोपोली परिसरात पूरसदृश परिस्थिती निर्माण झाली आहे. जिल्ह्यात तीन जणांचा मृत्यू, पाच जण बेपत्ता, शेकडो घरांचे नुकसान आणि जवळपास हजार नागरिकांचे स्थलांतर ही आकडेवारीच परिस्थितीची भीषणता सांगते. लोणावळ्यात ६२५ मिमी आणि महाबळेश्वरमध्ये ४६३ मिमी पावसाची नोंद म्हणजे निसर्गाने अक्षरशः जलप्रलयाचे दार उघडले आहे. आंबेनळी घाटात दरडीचा धोका वाढल्याने ३१ जुलैपर्यंत वाहतूक बंद करण्यात आली आहे. महामार्ग बंद, घाट बंद आणि पर्यायी मार्गांवर वाहनांच्या लांबच लांब रांगा—हा महाराष्ट्राचा नवा नकाशा बनला आहे.
दुसरीकडे उरणमध्ये १७ गावांतील हजाराहून अधिक घरांत पाणी शिरले, भिवंडीत १३ वर्षीय मुलगा नाल्यात वाहून गेला, महाडमध्ये दोन तरुणांचा जीव गेला, तर मुंबई-गोवा महामार्गावर तासन्तास वाहतूक खोळंबली. मनोरी किनाऱ्याजवळ तेलवाहू जहाज अडकले आणि समुद्रानेही आपला इशारा स्पष्ट दिला. ही केवळ नैसर्गिक आपत्ती नाही; तर नियोजनातील उणिवा, अतिक्रमण, रखडलेली विकासकामे आणि दुर्लक्षित जलनिस्सारण व्यवस्थेचे उघडे पडलेले वास्तव आहे. प्रत्येक वर्षी त्याच जागी पाणी साचते, त्याच पुलांवर वाहतूक थांबते, त्याच नाल्यांत जीव जातात आणि तरीही फाईलवरची कामे मात्र पूर्ण झाल्याचा शिक्का बसतो. ही शोकांतिका पावसाने नव्हे, तर निष्क्रियतेने घडवली आहे.
आता या संकटाकडे केवळ हवामानाचा लहरीपणा म्हणून पाहून चालणार नाही. बदलत्या हवामानासोबत बदलणारी विकासनीती, सक्षम आपत्ती व्यवस्थापन आणि वेळेत निर्णय घेणारी प्रशासनयंत्रणा उभी करावी लागेल. अन्यथा प्रत्येक पावसाळ्यात महाराष्ट्राला हाच प्रश्न पडणार—पाऊस आला की व्यवस्था वाहून का जाते? नागरिकांनी नदी, नाले, समुद्रकिनारे आणि घाट परिसरापासून दूर राहावे, अधिकृत सूचनांचे पालन करावे आणि अफवांवर विश्वास ठेवू नये. कारण या क्षणी निसर्गाशी स्पर्धा करण्याची वेळ नाही; तर त्याचा इशारा ओळखून स्वतःचा आणि कुटुंबाचा जीव सुरक्षित ठेवण्याची वेळ आहे. आजचा धडा एकच सांगतो—पावसाशी सामना करता येतो, पण निष्काळजीपणाशी नाही.