वीस राज्यांना हाय अलर्ट; महाराष्ट्रातही पावसाचा पुढचा फटका, खबरदारीपेक्षा तयारी महत्त्वाची
महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १२ जुलै २०२६ ।। पावसाचा स्वभाव बदलला आहे, पण आपली तयारी अजूनही जुन्याच साच्यात अडकली आहे. दोन दिवस ऊन पडले की संकट टळल्याचा समज आणि एकाच रात्री ढग फुटले की सगळी यंत्रणा हातपाय गाळून बसते. भारतीय हवामान विभागाने तब्बल वीस राज्यांना अतिमुसळधार पावसाचा इशारा दिला आहे. महाराष्ट्रालाही येलो अलर्ट देण्यात आला असून घाटमाथा, पुणे, सातारा आणि काही भागांत पुन्हा जोरदार पावसाची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. ताशी ८० किलोमीटर वेगाने वाहणारे वारे, भूस्खलनाचा धोका आणि मच्छीमारांना समुद्रात न जाण्याचा इशारा हे सारे संकेत निसर्गाचे आहेत. प्रश्न इतकाच, हे संकेत सरकार आणि प्रशासन किती गांभीर्याने घेत आहे? हवामानाचा अंदाज हा केवळ बातमीचा विषय नाही; तो जीव वाचवण्याचा इशारा असतो.
गेल्या काही दिवसांत महाराष्ट्राने पावसाचा रौद्रावतार अनुभवला. मुंबई, पुणे, पालघर, रायगड, नाशिक अशा अनेक जिल्ह्यांत काही तासांच्या पावसाने जनजीवन ठप्प झाले. रस्ते नदी झाले, घरे जलमय झाली, वाहतूक कोलमडली आणि नागरिकांची अक्षरशः दमछाक झाली. पावसाचे पाणी वाहून नेणाऱ्या नाल्यांची साफसफाई कागदावर पूर्ण झाली होती, पण वास्तवात पहिल्याच मुसळधार सरींनी त्या दाव्यांची पोलखोल केली. प्रत्येक वर्षी तीच कारणे, तीच आश्वासने आणि तोच गोंधळ. पाऊस दोषी नसतो; निष्काळजीपणा दोषी असतो. निसर्गाचा राग रोखता येत नाही, पण त्याचे परिणाम कमी करण्याची जबाबदारी मात्र प्रशासन टाळू शकत नाही.
उत्तर प्रदेश, बिहार, दिल्ली, राजस्थान, हरियाणा, उत्तराखंड, हिमाचल प्रदेश, पंजाब, जम्मू-काश्मीर, झारखंड, ओडिशा, पश्चिम बंगाल, सिक्कीम, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, आसाम, त्रिपुरा, कर्नाटक आणि आंध्र प्रदेश अशा राज्यांनाही अतिवृष्टीचा इशारा देण्यात आला आहे. पर्वतीय भागात भूस्खलनाची शक्यता, तर किनारपट्टीवर उग्र समुद्राची भीती व्यक्त करण्यात आली आहे. हवामान विभागाने नागरिकांना अनावश्यक प्रवास टाळण्याचा आणि सतर्क राहण्याचा स्पष्ट सल्ला दिला आहे. मात्र केवळ इशारे देऊन काम भागत नाही. स्थानिक प्रशासनाने बचाव पथके सज्ज ठेवणे, पूरग्रस्त भागातील नागरिकांचे स्थलांतर, आपत्कालीन नियंत्रण कक्ष सक्रिय करणे आणि धोकादायक ठिकाणांवर कडक बंदोबस्त ठेवणे ही कामे वेळेआधी झाली, तरच अलर्टचा खरा अर्थ उरतो.
पाऊस हा शेतीसाठी वरदान आहे, पण नियोजनशून्य व्यवस्थेसाठी तो आरसा ठरतो. प्रत्येक मुसळधार सरी प्रशासनाच्या दाव्यांवर प्रश्नचिन्ह उभे करतात. हवामान बदलाच्या या नव्या वास्तवात जुन्या पद्धतीने काम करून चालणार नाही. नागरिकांनीही अफवांवर विश्वास न ठेवता अधिकृत सूचनांचे पालन करणे, धोकादायक ठिकाणे टाळणे आणि आपत्कालीन परिस्थितीत संयम राखणे आवश्यक आहे. आभाळ फाटण्यापूर्वी व्यवस्था जागी झाली, तर संकटाची तीव्रता कमी होईल; अन्यथा प्रत्येक पावसाळ्यानंतर चौकशा, घोषणा आणि दिलास्यांची जुनीच नाटके रंगत राहतील. निसर्गाला दोष देण्यापेक्षा निष्काळजीपणावर लगाम घालण्याची हीच खरी वेळ आहे.