अमेरिका-इराण तणाव वाढला; IEA चा इशारा, पेट्रोल-डिझेलसह जागतिक इंधन बाजार धोक्यात
महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १२ जुलै २०२६ ।। अमेरिका आणि इराण यांच्यात वाढत चाललेल्या तणावामुळे जागतिक तेल बाजारावर पुन्हा एकदा संकटाचे ढग दाटू लागले आहेत. आंतरराष्ट्रीय ऊर्जा संस्था (IEA) ने दिलेल्या ताज्या इशाऱ्यानुसार, हा तणाव लष्करी संघर्षात बदलल्यास कच्च्या तेलाच्या जागतिक पुरवठ्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो. त्याचा थेट फटका पेट्रोल, डिझेल, विमान इंधन आणि नैसर्गिक वायूच्या किमतींना बसण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. त्यामुळे आधीच महागाईच्या ओझ्याखाली दबलेल्या सर्वसामान्यांसाठी इंधन दरवाढीचे नवे संकट उभे राहण्याची चिन्हे दिसत आहेत.
IEA च्या अहवालानुसार, सध्या जागतिक तेल बाजार तुलनेने स्थिर असला तरी पश्चिम आशियातील भूराजकीय तणाव हे सर्वात मोठे आव्हान ठरत आहे. विशेषतः हॉर्मुझ सामुद्रधुनी (Hormuz Strait) हा जगातील सर्वात महत्त्वाचा तेलवाहतूक मार्ग मानला जातो. या मार्गातून दररोज कोट्यवधी बॅरल कच्च्या तेलाची निर्यात विविध देशांकडे केली जाते. जर हा सागरी मार्ग कोणत्याही कारणाने बंद झाला किंवा वाहतुकीत अडथळे निर्माण झाले, तर दररोज सुमारे १.४ कोटी बॅरल कच्च्या तेलाचा पुरवठा ठप्प होऊ शकतो. अशा परिस्थितीत जागतिक बाजारात इंधनाचा तुटवडा निर्माण होऊन कच्च्या तेलाच्या किमती झपाट्याने वाढण्याची भीती व्यक्त करण्यात आली आहे.
पश्चिम आशिया हा जगातील सर्वात मोठ्या तेल उत्पादक आणि निर्यातदार प्रदेशांपैकी एक असल्याने तेथील कोणताही संघर्ष केवळ त्या भागापुरता मर्यादित राहत नाही. तेल उत्पादन घटणे, तेलवाहू जहाजांच्या मार्गात अडथळे निर्माण होणे किंवा पुरवठा साखळी विस्कळीत होणे याचा परिणाम संपूर्ण जागतिक अर्थव्यवस्थेवर होऊ शकतो. इंधन दरवाढीमुळे वाहतूक खर्च वाढण्याची, उत्पादन खर्च महाग होण्याची आणि त्यातून महागाईला नवी चालना मिळण्याची शक्यता तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. परिणामी सर्वसामान्य नागरिकांपासून उद्योग क्षेत्रापर्यंत प्रत्येकावर आर्थिक ताण वाढू शकतो.
दरम्यान, IEA ने सध्या जागतिक बाजारात कच्च्या तेलाचा पुरेसा साठा उपलब्ध असल्याचे स्पष्ट केले असले तरी परिस्थिती अत्यंत संवेदनशील असल्याचेही नमूद केले आहे. गरज पडल्यास OPEC+ समूहातील देश उत्पादन वाढवून बाजाराला काही प्रमाणात दिलासा देऊ शकतात. तसेच OPEC+ बाहेरील काही देशही तेल उत्पादन वाढवत आहेत. मात्र, खाडी प्रदेशातून होणारी तेल निर्यात मोठ्या प्रमाणावर विस्कळीत झाल्यास अतिरिक्त उत्पादनही परिस्थिती पूर्णपणे नियंत्रणात ठेवण्यासाठी पुरेसे ठरणार नाही, असा स्पष्ट इशारा देण्यात आला आहे. त्यामुळे आगामी काळात अमेरिका-इराण संबंधातील प्रत्येक घडामोडीवर जागतिक ऊर्जा बाजाराचे आणि भारतासह इंधन आयातीवर अवलंबून असलेल्या देशांचे बारकाईने लक्ष राहणार आहे.