आभाळात वादळे, राजकारणात अंदाजांचा पाऊस

अठरा राज्यांना इशारा, महाराष्ट्राला दिलासा; पण हवामानाच्या नावावर अफवा, अंदाज आणि प्रशासनाची धावपळ कायम

महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १३ जुलै २०२६ ।। India Weather Update: जुलैचा अर्धा महिना उलटला, पण मान्सून अजूनही जणू सरकारी फाईलसारखा एका टेबलावरून दुसऱ्या टेबलावर फिरत आहे. कुठे ढगांचा रुद्रावतार, तर कुठे शेतकरी आकाशाकडे डोळे लावून बसलेला. भारतीय हवामान विभागाने अठरा राज्यांसाठी मुसळधार पावसाचा इशारा दिला आणि क्षणार्धात मोबाईलच्या पडद्यावर भीतीचे ढग दाटून आले. प्रत्येक वर्षी हेच चित्र. पाऊस पडला तर पूर, पडला नाही तर दुष्काळ, आणि दोन्ही वेळा नियोजन मात्र कागदावरच. निसर्गाने आपले काम प्रामाणिकपणे केले, पण माणसाने त्याच्याशी केलेल्या छेडछाडीची किंमत आता जनतेला चुकवावी लागत आहे. नद्यांची पात्रे गिळंकृत करून, डोंगर पोखरून आणि शहरांना काँक्रीटचे कवच चढवून आपणच संकटांना निमंत्रण दिले. आता ढगांवर राग काढण्यात अर्थ काय?

यंदा एल निनोचा प्रभाव, पश्चिमी विक्षोभ, कमी दाबाचे पट्टे आणि चक्रीस्थिती अशा संज्ञांचा असा वर्षाव सुरू आहे की, सामान्य माणसाला हवामानाचा अंदाज कमी आणि विज्ञानाची परीक्षा जास्त वाटू लागली आहे. हवामान विभागाचा इशारा महत्त्वाचा असतो; पण त्याहून महत्त्वाचे असते प्रशासनाचे नियोजन. प्रत्येक वर्षी पूरग्रस्त जिल्ह्यांची यादी जवळपास तीच, धरण व्यवस्थापनाचे प्रश्न तेच आणि बचावकार्याच्या घोषणा त्याच. पाऊस आला की यंत्रणा जागी होते, पाणी ओसरले की पुन्हा निद्राधीन. ही परंपरा मोडण्याची वेळ केव्हाच निघून गेली आहे. संकटाचे कारण ढग नसतात; संकटाचे कारण निष्काळजीपणा असतो.

महाराष्ट्रासाठी दिलासा देणारी बाब म्हणजे कोकण, गोवा, मध्य महाराष्ट्र आणि मराठवाड्यात हलक्या ते मध्यम पावसाची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. मात्र या दिलाशातही सावधगिरीचा धागा गुंफलेला आहे. घाटमाथ्यावर दरडी कोसळतात, शहरांत पाणी साचते, तर ग्रामीण भागात शेतकरी पेरणीच्या गणितात अडकतो. एका बाजूला पावसासाठी प्रार्थना, तर दुसऱ्या बाजूला पावसापासून बचावासाठी धावपळ, अशी विचित्र अवस्था निर्माण झाली आहे. हवामानाचा प्रत्येक अंदाज हा उत्सुकतेचा विषय असला तरी अफवांचा बाजार त्याहून वेगाने तापतो. सोशल मीडियावरील प्रत्येक पोस्टला भविष्यवाणी समजणाऱ्यांनी थोडे वास्तवात यायला हवे. हवामान बदलते, पण विवेक बदलू नये.

पावसाचा इशारा म्हणजे घाबरण्याचा नव्हे, तर तयारीचा संदेश असतो. प्रशासनाने यंत्रणा सज्ज ठेवावी, नागरिकांनी सावधगिरी बाळगावी आणि हवामान विभागाने दिलेल्या अधिकृत सूचनांवरच विश्वास ठेवावा. निसर्गाला आदेश देता येत नाहीत, पण त्याच्या इशाऱ्यांकडे दुर्लक्ष करण्याची चूक मात्र महागात पडते. ढगांचा रंग बदलत राहील, वाऱ्याची दिशा फिरत राहील; पण संकटाच्या वेळी प्रशासनाची जबाबदारी आणि नागरिकांची शहाणपणाची साथ कायम राहिली, तर कोणतेही वादळ फार काळ टिकत नाही. आभाळातील गडगडाटापेक्षा निष्क्रियतेचा आवाज अधिक धोकादायक असतो, हे लक्षात ठेवण्याची हीच योग्य वेळ आहे.