घाटमाथ्यावर पावसाची उधळण, तर मराठवाड्यात प्रतीक्षेची शिक्षा; निसर्गाच्या ताटातही असमान वाटप
महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १८ जुलै २०२६ ।। महाराष्ट्राच्या आभाळाने पुन्हा एकदा आपला जुना स्वभाव दाखवला आहे. एका हाताने कोकण, घाटमाथा आणि पश्चिम महाराष्ट्रावर पावसाची मुक्त उधळण करायची, तर दुसऱ्या हाताने मराठवाड्याला प्रतीक्षेची पावती द्यायची! निसर्गाच्या या दुहेरी धोरणापुढे शेतकरी हतबल उभा आहे. एका भागात नद्या भरून वाहत आहेत, तर दुसऱ्या भागात शेतकरी अजूनही आकाशाकडे डोळे लावून बसला आहे. हवामान विभागाचा यलो अलर्ट, कमी दाबाचे क्षेत्र आणि वादळी पावसाचे अंदाज ही सारी शास्त्रीय भाषा असली, तरी शेतकऱ्याला एकच भाषा समजते—”पाऊस पडला का नाही?” कारण त्याच्या शेतीचे गणित उपग्रहावर नव्हे, तर ढगांच्या दयेवर चालते.
कोकणात पुन्हा पावसाने जोर धरला, चिपळूणला मुसळधार सरींनी झोडपले, कोल्हापूर आणि सांगलीतही पावसाने पुनरागमन केले. सातारा घाटमाथा चिंब झाला, धरणांत पाणी साचू लागले आणि पिकांना जीवदान मिळाले. या भागातील शेतकऱ्यांच्या चेहऱ्यावर समाधान दिसू लागले आहे. पण मराठवाड्याच्या शिवारात अजूनही काळ्या मातीत आशेचीच पेरणी सुरू आहे. निसर्गाने राज्याच्या एका भागाला वरदान आणि दुसऱ्या भागाला प्रतीक्षेची शिक्षा का दिली, याचे उत्तर कोणाकडेच नाही. पाऊस जिथे पडतो तिथे त्याचे स्वागत होते; पण जिथे पडत नाही तिथे प्रत्येक दिवस चिंतेचा नवा अध्याय लिहून जातो.
दरवर्षी हीच कथा, तेच अंदाज आणि तीच अस्वस्थता! हवामान बदलाच्या चर्चांवर मोठमोठी परिसंवाद होतात, पण पावसाच्या असमान वाटपाचा फटका बसणाऱ्या शेतकऱ्यापर्यंत त्याचे उत्तर अजून पोहोचलेले नाही. एका बाजूला अतिवृष्टीचा इशारा देत प्रशासन सज्ज होते, तर दुसऱ्या बाजूला दुष्काळाच्या छायेत जगणाऱ्या भागासाठी ठोस नियोजन अद्याप अपुरेच दिसते. केवळ अलर्ट जारी करून जबाबदारी संपत नाही. जलसंधारण, पाणीसाठा, सिंचन व्यवस्था आणि पीक नियोजन या बाबींवर वर्षभर सातत्याने काम झाले, तरच पावसाच्या लहरी स्वभावाचा फटका कमी होईल. अन्यथा प्रत्येक पावसाळ्यात राज्य दोन टोकांवर उभे राहील—एकीकडे पूर, दुसरीकडे कोरडेपणा.
पावसाचा प्रत्येक थेंब हा शेतकऱ्यासाठी सोन्याहून मौल्यवान असतो. म्हणूनच पावसाच्या बातम्या या केवळ हवामानाच्या नसतात, तर त्या अर्थव्यवस्थेच्या, अन्नसुरक्षेच्या आणि लाखो कुटुंबांच्या भविष्याच्या असतात. येत्या चार दिवसांत कोकण आणि घाटमाथ्यावर पाऊस कोसळेल, असे अंदाज सांगतात; पण मराठवाड्याच्या शेतकऱ्याच्या डोळ्यात अजूनही आशेचे ढगच दाटले आहेत. आभाळाने यंदा भेदभाव न करता राज्याच्या प्रत्येक शिवारावर समान कृपा करावी, हीच लाखो शेतकऱ्यांची प्रार्थना आहे. कारण पाऊस हा फक्त पाणी नसतो; तो जगण्याचा आधार, कष्टाचे चीज आणि ग्रामीण महाराष्ट्राच्या भवितव्याचा श्वास असतो.