आयसीएमआरच्या देशव्यापी अभ्यासातून धक्कादायक चित्र; पावसाळ्यात नागरिकांनी अधिक सतर्क राहण्याचे तज्ज्ञांचे आवाहन
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ३१ जुलै २०२६ ।। ICMR on Dengue Virus Strains: पावसाळा आला की डेंग्यूचे संकट उभे राहते, हे नवीन नाही. मात्र यावेळी चिंतेचे कारण केवळ रुग्णसंख्या नाही, तर डेंग्यूच्या विषाणूचे चारही प्रकार एकाच वेळी देशातील अनेक भागांत सक्रिय असल्याचे समोर आले आहे. भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद (ICMR) यांच्या सहकार्याने करण्यात आलेल्या देशव्यापी अभ्यासाने आरोग्य व्यवस्थेलाच नव्हे, तर प्रत्येक नागरिकाला सावध राहण्याचा इशारा दिला आहे. निष्काळजीपणाला डेंग्यू कधीच माफ करत नाही. घराच्या कोपऱ्यात साचलेले पाणी, उघडी टाकी किंवा टाकाऊ वस्तूंमध्ये साचलेले पाणी हेच या आजाराचे सर्वात मोठे निमंत्रण ठरते. त्यामुळे प्रतिबंध हाच उपचारापेक्षा प्रभावी मार्ग असल्याचे पुन्हा स्पष्ट झाले आहे.
अभ्यासानुसार DENV-1, DENV-2, DENV-3 आणि DENV-4 हे डेंग्यूचे चारही सेरोटाइप्स देशातील आठ राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये एकाच वेळी आढळून आले आहेत. काही रुग्णांमध्ये तर एकापेक्षा अधिक सेरोटाइपचा संसर्गही नोंदविण्यात आला आहे. आरोग्य तज्ज्ञांच्या मते, एखाद्या व्यक्तीला एकदा डेंग्यू झाला म्हणजे कायमचा बचाव होत नाही. उलट दुसऱ्या प्रकारच्या विषाणूचा संसर्ग झाल्यास डेंग्यू हॅमोरेजिक फिव्हर किंवा डेंग्यू शॉक सिंड्रोमसारख्या गंभीर गुंतागुंतीचा धोका वाढू शकतो. त्यामुळे ताप, अंगदुखी, डोळ्यांमागे वेदना किंवा त्वचेवर पुरळ दिसताच विलंब न करता वैद्यकीय सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
या निष्कर्षांचे महत्त्व आणखी वाढवणारी बाब म्हणजे भारतात स्वदेशी डेंग्यू लस विकसित करण्याचे प्रयत्न अंतिम टप्प्यात आहेत. तज्ज्ञांच्या मते, ही लस प्रभावी ठरायची असेल तर तिने चारही सेरोटाइप्सविरुद्ध संरक्षण देणे आवश्यक आहे. अन्यथा एका प्रकाराविरुद्ध मिळालेली प्रतिकारशक्ती दुसऱ्या प्रकाराच्या संसर्गापासून पुरेशी सुरक्षा देऊ शकणार नाही. त्यामुळे आयसीएमआरचे हे मॅपिंग भविष्यातील लसीकरण धोरण, संसर्ग नियंत्रण आणि सार्वजनिक आरोग्य नियोजनासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जात आहे.
डेंग्यूविरुद्धची लढाई केवळ सरकार किंवा रुग्णालयांची नाही; ती प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे. आठवड्यातून एकदा घराभोवती साचलेले पाणी काढणे, पूर्ण बाह्यांचे कपडे वापरणे, मच्छरदाणी व रिपेलंटचा वापर करणे आणि ताप आल्यास स्वतः औषधे न घेता डॉक्टरांचा सल्ला घेणे, या साध्या सवयी अनेक जीव वाचवू शकतात. डेंग्यूचा डास लहान असला तरी त्याचा धोका मोठा आहे. त्यामुळे या पावसाळ्यात निष्काळजीपणाऐवजी सतर्कतेची निवड करणे, हाच सर्वात प्रभावी बचाव ठरेल.