उपग्रह चित्रांशी खेळ ठरला धोकादायक; बनावट अणुप्रकल्प, बॉम्बस्फोटांच्या दृश्यांनी उडाली खळबळ
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २ ऑगस्ट २०२६ ।। Google Earth AI tool : गुगलने जगाचा नकाशा बदलण्याचे तंत्रज्ञान हातात दिले आणि इंटरनेटने काही तासांतच त्याचा गैरवापर करून दाखवला! ३० जुलैला गुगल अर्थमध्ये Nano Banana 2 आधारित एआय इमेज-जनरेशन फीचर आणण्यात आले होते. यामुळे वापरकर्त्यांना Google Earth मधील उपग्रह, एरियल किंवा 3D दृश्यावर टेक्स्ट कमांड देऊन प्रतिमा बदलता किंवा नव्या पद्धतीने साकारता येत होत्या. ऐतिहासिक स्थळांची पुनर्रचना, भविष्यातील इमारतींची कल्पना किंवा शहरी नियोजन यांसारख्या उपयोगांसाठी हे फीचर आणण्यात आले होते. पण प्रयोग सुरू झाल्यानंतर काही तासांतच त्याचा वापर बनावट आणि दिशाभूल करणारी दृश्ये तयार करण्यासाठी होऊ लागला. परिणामी, लॉन्चनंतर अवघ्या एका दिवसात गुगलला हे फीचर मागे घ्यावे लागले.
धक्कादायक बाब म्हणजे या तंत्रज्ञानाच्या मदतीने वास्तविक ठिकाणांच्या उपग्रह प्रतिमांवर बॉम्बस्फोट, निर्वासितांचे तळ, संघर्षातील नुकसान आणि काल्पनिक संवेदनशील ठिकाणे दाखवणाऱ्या अत्यंत वास्तववादी प्रतिमा तयार करण्यात आल्या. एआय संशोधक हेंक व्हॅन एस यांनी या संभाव्य धोक्याचे प्रात्यक्षिक करून दाखवले. वास्तविक Google Earth प्रतिमेचा आधार असल्याने बनावट दृश्यालाही सत्याचा आव आणणे सोपे होते. सोशल मीडियावर एखादा स्क्रीनशॉट फिरला की तो खरोखरच उपग्रहातून टिपलेला पुरावा आहे, असा गैरसमज निर्माण होण्याची शक्यता होती. विशेषतः युद्ध, दहशतवाद, सीमा आणि आपत्तींसारख्या संवेदनशील विषयांमध्ये अशा प्रतिमांचा गैरवापर अफवा पसरवण्यासाठी होऊ शकतो.
गुगलने सुरुवातीपासूनच या प्रतिमांवर SynthID डिजिटल वॉटरमार्क असल्याचे सांगितले होते. तसेच तयार केलेल्या एआय प्रतिमा इतर वापरकर्त्यांना Google Earthच्या मुख्य अनुभवात थेट दिसत नव्हत्या. मात्र, समस्या तिथेच संपत नव्हती. एखाद्या वापरकर्त्याने तयार केलेल्या प्रतिमेचा स्क्रीनशॉट घेऊन तो सोशल मीडियावर स्वतंत्रपणे शेअर केला, तर मूळ संदर्भापासून तो स्क्रीनशॉट वेगळा होऊ शकतो. अशा वेळी “हे Google Earthचे खरे उपग्रह चित्र आहे” असा गैरसमज निर्माण होण्याची शक्यता गुगलसाठी गंभीर ठरली. कंपनीने मान्य केले की काही वापरकर्त्यांनी धोरणांचे उल्लंघन करणाऱ्या प्रतिमा शेअर केल्या आहेत आणि त्यामुळे अधिक मजबूत सुरक्षा उपाय लागू होईपर्यंत फीचर मागे घेण्यात येत आहे.
या घटनेने एआयच्या वेगापेक्षा त्याच्या नियंत्रणाचा प्रश्न अधिक गंभीर असल्याचे पुन्हा दाखवून दिले आहे. गुगल अर्थवर जगभरातील संशोधक, पत्रकार, भूगोलतज्ज्ञ आणि व्यावसायिक अवलंबून असतात. त्यामुळे वास्तविक भौगोलिक माहितीवर बनावट दृश्ये तयार करण्याची क्षमता सर्वसामान्यांच्या हातात देताना सुरक्षेची भिंत किती मजबूत असावी, हा प्रश्न आता गुगलसमोर आहे. एआयने काही सेकंदांत चित्र तयार केले म्हणून ते सत्य होत नाही; पण सोशल मीडियावर त्याला सत्य समजणारे लाखो डोळे असतील, तर परिणाम मात्र खरा होऊ शकतो. गुगलने पृथ्वी बदलण्याचे बटण दिले; इंटरनेटने त्याला खोटे जग तयार करण्याचे साधन बनवले—म्हणूनच हे बटण पुन्हा सुरू करण्यापूर्वी गुगलला विश्वासाची किंमत मोजावी लागणार आहे.