माउंटबॅटनची तारीख ठरली, मुहूर्तावर वाद झाला; अखेर मध्यरात्री भारत स्वतंत्र झाला
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १५ ऑगस्ट २०२६ ।। १५ ऑगस्ट १९४७ हा दिवस भारताच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिला गेला. पण स्वातंत्र्याचा हा सोहळा नेमका मध्यरात्री का झाला, यामागची कहाणी मात्र तितकीच रंजक आहे. ब्रिटिश सत्ता भारताच्या हाती सोपवण्याची तारीख लॉर्ड माउंटबॅटन यांनी १५ ऑगस्ट १९४७ अशी निश्चित केली. मूळ नियोजनानुसार सत्ता हस्तांतरण जून १९४८ पर्यंत लांबण्याची शक्यता होती; मात्र माउंटबॅटन यांनी परिस्थिती पाहता प्रक्रिया वेगाने पुढे नेली. विशेष म्हणजे १५ ऑगस्ट ही तारीख त्यांच्या दृष्टीनेही खास होती. १९४५ मध्ये याच दिवशी जपानने शरणागती पत्करली होती. त्यामुळे तारीख बदलण्याचा प्रश्न माउंटबॅटन यांच्या दृष्टीने सहजासहजी मान्य होणारा नव्हता.
पण तारीख जाहीर होताच भारतात दुसराच पेच उभा राहिला. काही ज्योतिषांनी १५ ऑगस्टचा मुहूर्त अशुभ असल्याचे सांगितले, असा उल्लेख विविध ऐतिहासिक कथनांमध्ये आढळतो. शुक्रवारचा दिवस आणि त्या काळातील पंचांगाच्या गणनेमुळे स्वतंत्र राष्ट्रासाठी हा दिवस योग्य नसल्याचा दावा करण्यात आला. काही ज्योतिषांनी या तारखेबाबत चिंता व्यक्त केली होती. मात्र हा भाग इतिहासातील कथनांवर आधारित असून, त्याला वैज्ञानिक आधार असल्याचे सिद्ध झालेले नाही.
आता तारीख बदलायची तर ब्रिटिशांनी जाहीर केलेला निर्णय बदलावा लागणार आणि तारीख कायम ठेवायची तर मुहूर्ताचा प्रश्न उभा राहणार. इथेच मध्यरात्रीचा तोडगा पुढे आला. १४ ऑगस्टच्या रात्री संविधान सभेचे विशेष अधिवेशन सुरू करण्यात आले. कार्यक्रम रात्री उशिरापर्यंत चालला आणि घड्याळाने मध्यरात्र ओलांडताच भारत स्वतंत्र झाला. म्हणजे तारीख १५ ऑगस्टचीच राहिली, पण स्वातंत्र्याचा ऐतिहासिक क्षण १४ आणि १५ ऑगस्टच्या मध्यरात्री साधला गेला. या घटनाक्रमाचा उल्लेख इतिहासकार रामचंद्र गुहा यांच्या संदर्भांसह विविध वृत्तांतांमध्ये आढळतो.
आणि मग घडला तो भारतीय इतिहासातील अविस्मरणीय क्षण. मध्यरात्री पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी ‘Tryst with Destiny’ हे ऐतिहासिक भाषण केले. “At the stroke of the midnight hour…” या शब्दांनी त्यांनी स्वतंत्र भारताच्या नव्या पर्वाची घोषणा केली. त्यामुळे १५ ऑगस्टच्या स्वातंत्र्यदिनामागे केवळ राजकीय डावपेच नव्हते; माउंटबॅटनची निवडलेली तारीख, त्यामागची त्यांची भूमिका, ज्योतिषांच्या कथित आक्षेपांचा दबाव आणि मध्यरात्रीचा कार्यक्रम—या सगळ्यांनी मिळून हा विलक्षण घटनाक्रम घडवला. इतिहासाला कधी कधी मोठ्या निर्णयांपेक्षा त्या निर्णयाभोवतीचे छोटे पेचच अधिक रंगतदार बनवतात!