बँक खाते, आधार, मोबाईलपासून कोविड लसीपर्यंत; २०२७च्या जनगणनेतील प्रश्नांवर चर्चेला उधाण
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १५ ऑगस्ट २०२६ ।। जनगणना म्हणजे घराची संख्या मोजणे, एवढाच तिचा अर्थ राहिलेला नाही. २०२७च्या जनगणनेत नागरिकांकडून वैयक्तिक, सामाजिक आणि आर्थिक स्वरूपाची माहिती घेतली जाणार असल्याची चर्चा सध्या जोरात आहे. माध्यमांच्या वृत्तानुसार, प्रस्तावित प्रश्नावलीत नाव, जन्मतारीख, वैवाहिक स्थिती, धर्म, भाषा, शिक्षण, रोजगार, स्थलांतर आणि जात यांसारख्या बाबींचा समावेश आहे. त्यासोबत मोबाईल क्रमांक, आधार, मतदार ओळखपत्र, पासपोर्ट, ड्रायव्हिंग लायसन्स आणि बँक खात्यांची संख्या यांसारखी माहितीही विचारली जाणार असल्याचे वृत्त आहे. मात्र, येथे एक महत्त्वाची गोष्ट स्पष्ट करणे गरजेचे आहे—मार्च २०२६पर्यंत केंद्र सरकारने दुसऱ्या टप्प्याची अंतिम प्रश्नावली अधिकृतपणे जाहीर झालेली नव्हती.
म्हणजेच, ‘हीच अंतिम ४० प्रश्नांची यादी’ असे डोळे झाकून सांगणे घाईचे ठरेल. केंद्र सरकारने अधिकृतपणे एवढे स्पष्ट केले आहे की जनगणना दोन टप्प्यांत होणार असून दुसऱ्या टप्प्यात प्रत्येक व्यक्तीची लोकसंख्याशास्त्रीय, सामाजिक-आर्थिक, शैक्षणिक, स्थलांतर आणि इतर माहिती संकलित केली जाणार आहे. जात गणनाही याच दुसऱ्या टप्प्यात होणार आहे. बहुतांश भारतासाठी लोकसंख्या गणनेचा संदर्भ दिनांक १ मार्च २०२७ आहे; लडाख तसेच हिमाचल प्रदेश, उत्तराखंड आणि जम्मू-काश्मीरच्या बर्फाच्छादित भागांसाठी वेगळे वेळापत्रक आहे.
यंदाच्या जनगणनेची खरी गंमत मात्र तिच्या डिजिटल रूपात आहे. भारतात प्रथमच जनगणना डिजिटल पद्धतीने होणार असून मोबाईल ॲपच्या माध्यमातून गणनाकर्मी माहिती नोंदवतील. नागरिकांसाठी स्वयं-गणनेची सुविधाही उपलब्ध करण्यात आली आहे. मात्र स्वयं-गणना केली म्हणून सरकारी गणनाकर्मी घरापर्यंत येणार नाहीत, असे नाही; अधिकृत माहितीनुसार गणनाकर्मी माहितीची पडताळणी करणार आहेत. संकलित वैयक्तिक माहितीची गोपनीयता राखण्याची तरतूदही सरकारने स्पष्ट केली आहे.
आता मुद्दा आहे तो ‘माहिती किती आणि कशासाठी?’ याचा. जनगणनेतून मिळणाऱ्या आकडेवारीवर सरकारी योजना, संसाधनांचे नियोजन आणि धोरणनिर्मिती अवलंबून असते. त्यामुळे नागरिकांनी सोशल मीडियावरील अपुऱ्या याद्यांवर विश्वास ठेवण्याऐवजी अधिकृत अधिसूचनेची खात्री करणे आवश्यक आहे. विशेषतः आधार, बँक खाते, मोबाईल किंवा इतर ओळखपत्रांची माहिती मागितली जात असल्यास अनोळखी लिंकवर माहिती भरण्याची चूक करू नये. जनगणना देशासाठी महत्त्वाची आहे; पण नागरिकांची माहितीही तितकीच मौल्यवान आहे. त्यामुळे प्रश्नावलीपेक्षा तिच्या अधिकृततेची पडताळणी आधी झाली पाहिजे.
महत्त्वाची पडताळणी: तुमच्या दिलेल्या मजकुरातील ४० प्रश्नांची संपूर्ण यादी आणि १७ ते ३१ ऑगस्टची सर्वसाधारण स्वयं-गणना तारीख अधिकृत स्रोतांशी जुळत नाही. महाराष्ट्रासाठी पहिल्या टप्प्यातील स्वयं-गणनेचा कालावधी १ ते १५ मे २०२६, तर घरगणना १६ मे ते १४ जून २०२६ असा अधिकृत वेळापत्रकात आहे. १७ ते ३१ ऑगस्ट हा कालावधी मणिपूरच्या स्वयं-गणनेसाठी आहे.