तीन अब्ज डॉलरचा बाजार; प्रत्येक डिजिटल होल्डिंगमागे प्रत्यक्ष सोन्याचा साठा ठेवण्याच्या प्रस्तावावर सरकारची चर्चा
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २० सप्टेंबर २०२६ ।। मोबाईलवर दोन मिनिटांत सोनं खरेदी करण्याचा जमाना आला आणि आता सोन्याच्या या डिजिटल बाजारालाही सरकारी नियमांची चौकट लागण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. ₹१० किंवा त्याहून कमी रकमेपासून डिजिटल गोल्ड खरेदी करण्याची सुविधा लोकप्रिय होत असताना या क्षेत्रातील मालमत्ता सुमारे ३ अब्ज डॉलरपर्यंत पोहोचल्याचे अहवाल सांगतात. त्यामुळे सरकारने डिजिटल गोल्डसाठी अधिक कडक नियमनाचा विचार सुरू केला आहे. मात्र हा नियम अद्याप लागू झालेला नाही; अर्थ मंत्रालय, RBI, SEBI आणि संबंधित भागधारकांमध्ये चर्चा सुरू आहे.
आज PhonePe, CREDसह विविध ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवरून डिजिटल सोनं खरेदी करता येते. ग्राहकाला प्रत्यक्ष सोन्याची नाणी हातात मिळत नाहीत; त्याऐवजी त्याच्या नावावर सोन्याचे डिजिटल होल्डिंग दाखवले जाते. काही कंपन्या त्यामागे प्रत्यक्ष सोने सुरक्षित व्हॉल्टमध्ये ठेवत असल्याचे सांगतात. पण ग्राहकाने पैसे दिले म्हणजे त्या रकमेइतके सोने नियामक पद्धतीने स्वतंत्रपणे सुरक्षित आहे का, याची हमी सध्या SEBIच्या गुंतवणूकदार संरक्षण चौकटीत मिळत नाही. नोव्हेंबर २०२५ मध्ये SEBIने डिजिटल गोल्ड हे आपल्या नियमनाबाहेर असल्याचा स्पष्ट इशारा दिला होता.
सरकारच्या चर्चेतील महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे प्रत्येक डिजिटल गोल्ड युनिटमागे प्रत्यक्ष बुलियनचा आधार असावा. म्हणजे ग्राहकाने शंभर रुपयांचे डिजिटल सोने घेतले, तर त्यामागील संबंधित सोन्याचा साठा प्रत्यक्ष उपलब्ध आणि सुरक्षित ठेवण्याची व्यवस्था असू शकते. त्याच्या साठवणुकीवर, व्हॉल्ट व्यवस्थेवर आणि मालकीच्या नोंदीवर अधिक कडक देखरेख येण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे डिजिटल स्क्रीनवर दिसणारे सोने आणि प्रत्यक्ष तिजोरीतील सोने यांच्यात तफावत राहू नये, हा या प्रस्तावामागचा मुख्य विचार आहे.
याचा फायदा ग्राहकाला झाला तर तो थेट सुरक्षा व्यवस्थेत दिसेल. कंपनी अडचणीत आली, व्यवहारात वाद निर्माण झाला किंवा ग्राहकाच्या सोन्याबाबत प्रश्न उपस्थित झाला, तर तक्रार निवारणाची अधिक औपचारिक यंत्रणा उपलब्ध होऊ शकते. मात्र SEBI आणि RBIचे संयुक्त नियमन निश्चित झाले आहे, असे सध्या म्हणणे चुकीचे ठरेल. सरकार अजून नियमांची रचना आणि योग्य नियामक चौकट यावर विचार करत आहे.
डिजिटल सोन्याची चमक मोठी आहे; पण चमक आणि सुरक्षा या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. ग्राहकाने ‘ॲपवर सोने दिसतेय’ एवढ्यावर विसंबण्याऐवजी कोणती संस्था ते सोने सांभाळते, प्रत्यक्ष सोन्याचा आधार किती आहे आणि नियम कोणाचे आहेत, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. नवा नियम आला तर डिजिटल सोन्याला बाजारातील सोयीसोबत नियमनाचे सुरक्षा कवचही मिळू शकते; पण तोपर्यंत ग्राहकांनी सावध राहणेच शहाणपणाचे.