AI व्हिडीओवरून संताप; परवानग्यांवर प्रश्नचिन्ह, शांततेच्या अधिकाराचा मुद्दा पुन्हा ऐरणीवर
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २७ सप्टेंबर २०२६ ।। पुणे : गणपती विसर्जन मिरवणूक संपली, पण डीजेचा दणदणाट आणि ध्वनिप्रदूषणाचा वाद संपण्याची चिन्हे दिसत नाहीत. उलट मिरवणुकीदरम्यान एका स्क्रीनवर सामाजिक कार्यकर्ते विद्यानंद बापट यांचा कथित एआय व्हिडीओ दाखवण्यात आल्याने हा वाद आणखी चिघळला. त्यावर बापट यांनी प्रशासनाच्या परवानगी प्रक्रियेवरच प्रश्न उपस्थित करत तीव्र शब्दांत प्रतिक्रिया दिली. त्यांच्या वक्तव्यामुळे उत्सव, ध्वनीमर्यादा आणि नागरिकांच्या शांततेच्या अधिकाराची चर्चा पुन्हा तापली आहे.
गणेशोत्सवाच्या आधीपासूनच बापट यांनी सार्वजनिक ठिकाणी मोठ्या आवाजातील डीजे आणि ध्वनिक्षेपकांविरोधात भूमिका घेतली होती. त्यांच्या मागणीमुळे पुण्यातील गणेश मंडळे, नागरिक, राजकीय नेते आणि पोलिस यांच्यात मोठी चर्चा सुरू झाली. ३ सप्टेंबरला टिळक रस्त्यावर दूरचित्रवाहिनीशी बोलताना त्यांच्यावर हल्ला झाल्याची घटनाही समोर आली. त्यामुळे डीजेचा प्रश्न केवळ उत्सवाच्या पद्धतीपुरता न राहता, विरोधी मत मांडण्याच्या अधिकाराचाही विषय बनला.
बापट यांचा मुख्य आक्षेप असा आहे की, सार्वजनिक रस्त्यावर आणि खुल्या जागेत मोठ्या आवाजातील ध्वनिक्षेपकांना परवानगी देतानाच प्रशासनाने त्याचा नागरिकांवर होणारा परिणाम विचारात घ्यायला हवा. ‘परंपरा’ हा शब्द कोणत्याही नियमाला बगल देण्यासाठी वापरता येणार नाही, अशी त्यांची भूमिका आहे. त्यांनी रात्रीच्या शांततेपुरता प्रश्न मर्यादित न ठेवता नागरिकांना दिवसभर शांत वातावरण मिळण्याचा अधिकार असल्याचेही म्हटले आहे. त्याच भूमिकेतून त्यांनी प्रशासनाने अशा परवानग्यांच्या पद्धतीवर पुनर्विचार करावा, अशी मागणी केली आहे.
दरम्यान, पुणे पोलिसांनी यंदा ध्वनीप्रदूषणावर नियंत्रणासाठी चार बेस आणि चार टॉप स्पीकरची मर्यादा जाहीर केली होती. ध्वनिक्षेपकांवर नॉइज मीटरद्वारे नजर ठेवण्यासाठी १२० पथके तैनात करण्यात आली होती. पुणे आणि पिंपरी-चिंचवड पोलिसांनी विसर्जनापूर्वी ध्वनीप्रदूषणाच्या नियमभंगाबाबत ७१ गुन्हे दाखल केले होते. त्यामुळे नियम फक्त कागदावर नाहीत, हे प्रशासनाने दाखवून दिले असले तरी प्रत्यक्ष अंमलबजावणी किती प्रभावी झाली, हा प्रश्न कायम आहे.
मात्र बापट यांच्या काही वक्तव्यांतील अत्यंत आक्षेपार्ह आणि अवमानकारक भाषा या मूळ प्रश्नाची धार कमी करू शकते. डीजेचा आवाज, ध्वनीमर्यादा आणि परवानगीची पद्धत यावर कठोर चर्चा होऊ शकते; पण व्यक्ती किंवा समूहाला अपमानित करणारी भाषा वापरल्यास मुद्द्याऐवजी भाषेचीच चर्चा सुरू होते. दुसरीकडे, उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार आणि इतर नागरिकांना शांततेत राहण्याचा अधिकार यांच्यात संतुलन राखणे ही प्रशासनाची जबाबदारी आहे.
यंदाच्या गणेशोत्सवाने एक गोष्ट मात्र स्पष्ट केली—पुण्यात डीजेचा प्रश्न आता काही नागरिकांच्या तक्रारीपुरता उरलेला नाही. ध्वनीमर्यादा ठरवणे, परवानग्या देणे आणि त्या नियमांची समान अंमलबजावणी करणे या तिन्ही पातळ्यांवर स्पष्ट धोरण आवश्यक आहे. उत्सवाची परंपरा टिकवायची असेल तर नियमांची प्रतिष्ठाही टिकवावी लागेल; अन्यथा दरवर्षी मिरवणूक संपेल, पण डीजेचा वाद पुन्हा नव्याने सुरूच राहील.