खरेदी-विक्री, वाटणी, बक्षीसपत्र, गहाणखतासह ६३ प्रकारच्या दस्तनोंदणीला नवा नियम; बनावट पक्षकार आणि साक्षीदारांना आळा घालण्याचा सरकारचा दावा
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २ ऑक्टोबर २०२६ ।।जमीन-मालमत्तेच्या व्यवहारात कागदावर मालक एक आणि प्रत्यक्षात दुसराच, अशी फसवणूक नवी नाही. आता या गैरप्रकारांना लगाम घालण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने दस्तनोंदणीच्या प्रक्रियेत मोठा बदल केला आहे. १ ऑक्टोबर २०२६पासून राज्यात स्थावर मालमत्तेशी संबंधित ६३ प्रकारच्या दस्तनोंदणीसाठी आधार ओळख अनिवार्य करण्यात आली आहे. खरेदी, विक्री, बक्षीसपत्र, गहाणखत, वाटणी अशा व्यवहारांचा यात समावेश आहे. महसूलमंत्री चंद्रशेखर बावनकुळे यांनी या निर्णयाची माहिती देताना, आधार ओळख नसल्यास दस्तनोंदणी करता येणार नसल्याचे स्पष्ट केले. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या सूचनेनुसार हा निर्णय घेण्यात आल्याचेही बावनकुळे यांनी सांगितले. यासंदर्भातील शासनाचे राजपत्र प्रसिद्ध झाले असून, नोंदणी व मुद्रांक विभागामार्फत त्याची अंमलबजावणी सुरू झाली आहे.
सरकारच्या म्हणण्यानुसार, दस्तनोंदणीच्या वेळी बनावट पक्षकार किंवा खोटे साक्षीदार उभे करून होणाऱ्या फसवणुकीला आळा घालणे हा या बदलामागचा प्रमुख उद्देश आहे. महसूल विभागांतर्गत नोंदणी व मुद्रांक विभाग स्थावर मालमत्तेच्या दस्तांची नोंदणी करतो. आधारच्या माध्यमातून ओळख पडताळणी मजबूत झाल्याने मानवी हस्तक्षेप कमी होईल आणि प्रक्रिया अधिक पारदर्शक होईल, असा दावा चंद्रशेखर बावनकुळे यांनी केला आहे. मात्र आधार क्रमांक उपलब्ध नसलेल्या व्यक्तींसाठी नियमाने पर्यायही ठेवला आहे. अशा व्यक्तींना आधार नोंदणी केल्याची पावती, अन्य सरकारी ओळखपत्र आणि व्यवहारातील संबंधित व्यक्तीशी नाते सिद्ध करणारी कागदपत्रे सादर करावी लागतील. त्यानंतर संबंधित कागदपत्रांची पडताळणी झाल्यावरच व्यवहार पुढे नेला जाईल.
विशेष म्हणजे १८ वर्षांखालील मुलांसाठीही स्वतंत्र तरतूद करण्यात आली आहे. पालक किंवा कायदेशीर पालकांच्या संमतीने आधार नोंदणी अर्ज करता येईल. केवळ आधार क्रमांक उपलब्ध नाही म्हणून कोणत्याही बालकाला किंवा पात्र लाभार्थ्याला दस्तनोंदणीपासून वंचित ठेवता येणार नाही, असे अधिसूचनेतील तरतुदींमध्ये स्पष्ट करण्यात आले आहे. त्यामुळे नव्या नियमाचा अर्थ ‘आधार नाही म्हणजे व्यवहार कायमचा बंद’ एवढाच सरळ नाही; ओळख पडताळणीसाठी पर्यायी कागदपत्रांची प्रक्रियाही उपलब्ध आहे. तरीही जमीन खरेदी-विक्री करणाऱ्यांनी आता दस्तनोंदणीपूर्वी आधारसह आवश्यक कागदपत्रे तयार ठेवणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. कारण मालमत्तेच्या व्यवहारात कागद चुकला तर नुकसान मोठे, आणि आता ओळख चुकली तर दस्तनोंदणीच अडण्याची शक्यता आहे.