मिठाई, खवा, पनीर, तेल, पेये तपासणीच्या केंद्रस्थानी; हॉटस्पॉटवर धाडी आणि नमुने घेण्याचे निर्देश
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ७ ऑक्टोबर २०२६ ।। नवरात्र आणि दिवाळीच्या तोंडावर बाजारपेठेत मिठाई, नमकीन, पेये, खाद्यतेल, दूध, तूप, खवा, पनीर आणि अन्य खाद्यपदार्थांची मागणी वाढते. मागणी वाढली की काहींच्या नफ्याची भूकही वाढते आणि त्यातून भेसळीचा धोका डोके वर काढतो. याच पार्श्वभूमीवर भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानके प्राधिकरणाने (FSSAI) 29 सप्टेंबर 2026 रोजी देशातील सर्व राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांना विशेष सणासुदीची अन्नसुरक्षा मोहीम राबविण्याचे निर्देश दिले आहेत. भेसळयुक्त, बनावट किंवा असुरक्षित खाद्यपदार्थ बाजारात येऊ नयेत, यासाठी तपासणी आणि नमुने घेण्याची कारवाई वाढविण्याचे स्पष्ट करण्यात आले आहे. दूध व दुग्धजन्य पदार्थ, मिठाई, स्नॅक्स, नमकीन, पापड, फ्रायम्स, खाद्यतेल, पेये आणि तूप यांसारख्या पदार्थांवर विशेष लक्ष ठेवण्यास सांगण्यात आले आहे. अर्थात, प्रत्येक प्रदेशातील खाद्यपद्धतीनुसार तपासणीचे प्राधान्य बदलू शकते.
FSSAIच्या निर्देशानुसार नियुक्त अधिकारी, अन्न सुरक्षा अधिकारी आणि केंद्रीय अन्न सुरक्षा अधिकारी यांनी आपल्या कार्यक्षेत्रातील हॉटस्पॉट आणि संवेदनशील ठिकाणी तपासणी व नमुना संकलन करायचे आहे. म्हणजे ग्राहकाने सणाच्या उत्साहात खरेदी केलेल्या पदार्थाचा रंग आकर्षक असला, तरी त्याची सुरक्षितता कागदावर नव्हे तर तपासणीत सिद्ध झाली पाहिजे. विशेष म्हणजे उपलब्ध ठिकाणी ‘फूड सेफ्टी ऑन व्हील्स’ वाहनांचा प्रमुख बाजारपेठांमध्ये किंवा गुप्तचर माहितीच्या आधारे रणनीतीने वापर करण्यास सांगण्यात आले आहे. या मोबाइल युनिटमुळे काही पदार्थांची जागेवरच प्राथमिक तपासणी, जनजागृती आणि देखरेख करता येते. FSSAIच्या अधिकृत माहितीनुसार अशा वाहनांद्वारे दूध, पाणी, खाद्यतेल आणि दैनंदिन वापरातील काही पदार्थांमधील सामान्य भेसळीच्या चाचण्या करता येतात. त्यामुळे तपासणीचा फक्त कागदी धाक न राहता बाजारात प्रत्यक्ष उपस्थिती दिसणे अपेक्षित आहे.
या मोहिमेतील आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे पारदर्शक नोंद. तपासणी, नमुना संकलन आणि त्यातून मिळालेले निष्कर्ष FoSCoS किंवा FoSCoRIS प्रणालीवर रिअल-टाइम पद्धतीने नोंदविणे अनिवार्य करण्यात आले आहे. यामुळे किती दुकाने तपासली, किती नमुने घेतले आणि त्यातून काय निष्पन्न झाले, याचा मागोवा घेणे शक्य होणार आहे. सणासुदीच्या काळात ग्राहकांच्या ताटात पदार्थ वाढताना त्यामागे प्रशासनाची नजर आहे, हा संदेश चांगला आहे; पण खरी परीक्षा कारवाईच्या संख्येची नव्हे, तर दोषी आढळणाऱ्यांवर होणाऱ्या पुढील कायदेशीर कारवाईची आहे. FSSAIच्या 29 सप्टेंबरच्या सल्ल्यानुसार ही मोहीम सार्वजनिक आरोग्याचे रक्षण आणि सुरक्षित, दर्जेदार अन्नाबाबत ग्राहकांचा विश्वास वाढविण्यासाठी राबवायची आहे. आता राज्यांच्या अंमलबजावणी यंत्रणा या निर्देशांना किती गांभीर्याने उतरवतात, यावर या मोहिमेचे यश ठरणार आहे. कारण सणाच्या दिव्यांपेक्षा ग्राहकांच्या आरोग्याची किंमत मोठी आहे. प्रयोगशाळेतील अहवाल येईपर्यंत संशयित माल बाजारातून बाजूला ठेवणे, दोष सिद्ध झाल्यास कठोर दंडात्मक कारवाई करणे आणि निष्कर्ष सार्वजनिक करणे, हीच या मोहिमेची खरी कसोटी ठरेल. आणि केवळ घोषणा नको.