महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २७ जून २०२६ ।। मराठीच्या नावाने गळे काढणाऱ्यांची महाराष्ट्रात कधीच कमतरता नव्हती; पण मराठीसाठी घाम गाळणाऱ्यांचा शोध आज दुर्बिणीतून घ्यावा लागतो. विधानसभेतील शोकप्रस्ताव वाचताना झालेल्या चुका, शब्दांचे विचित्र उच्चार आणि त्यानंतरची नेहमीची “जर कुणाच्या भावना दुखावल्या असतील तर…” अशी दिलगिरी हा केवळ एका व्यक्तीचा प्रश्न नाही. हा त्या संपूर्ण व्यवस्थेचा आरसा आहे, जिथे भाषा ही संस्काराची नव्हे तर सोयीची वस्तू बनली आहे. ज्यांच्या तोंडून महाराष्ट्राच्या वतीने आदरांजली वाहिली जाते, त्यांनाच त्या भाषेची ओळख उरलेली नसेल, तर ही चूक नव्हे; हा सांस्कृतिक दिवाळखोरीचा दाखला आहे. गंमत म्हणजे दुसऱ्याच दिवशी हा विषय सोशल मीडियावर विनोद बनतो, रील्समध्ये फिरतो आणि पुढच्या वादाच्या धुरात गायबही होतो. मराठीचा अपमान झाला म्हणून नव्हे, तर करमणुकीचा नवा मसाला मिळाला म्हणून लोक टाळ्या वाजवतात.
आज मराठीची सर्वात मोठी शोकांतिका कोणाच्या चुकीच्या उच्चारात नाही, तर मराठी माणसाच्या बदललेल्या मनात आहे. घरात मुलाला इंग्रजी माध्यमात टाकून अभिमानाने छाती फुगवणारे पालक दुसऱ्या दिवशी मराठी दिनी फेसबुकवर “माझी मायबोली” लिहितात. मराठी शाळा ओस पडतात, पण इंग्रजी शाळेच्या प्रवेशासाठी रात्रीपासून रांगा लागतात. “क्लोरोफिल” सहज उच्चारला जातो, पण “हरितद्रव्य” ऐकले की चेहऱ्यावर प्रश्नचिन्ह उमटते. “डिस्कशन विथ”चे भाषांतर “यांच्याबरोबर चर्चा” म्हणून केले जाते आणि तेच आधुनिकतेचे लक्षण मानले जाते. भाषेवर प्रेम करणारे कमी झाले नाहीत; भाषेचा वापर करणारेच कमी झाले आहेत. ज्या समाजाला स्वतःच्या भाषेची लाज वाटते, त्या समाजाने दुसऱ्याच्या चुकांवर संताप व्यक्त करणे म्हणजे रिकाम्या विहिरीत प्रतिध्वनी शोधण्यासारखे आहे.
भाषा केवळ शब्दांनी जगत नाही; ती साहित्य, विचार, संस्कार आणि सामाजिक आत्मविश्वासावर उभी असते. संतांनी अभंगातून, शाहिरांनी पोवाड्यातून, लेखकांनी लेखणीतून आणि कवींनी कवितेतून मराठीला ताकद दिली. आज त्यांची जागा घोषणांनी, महोत्सवांनी, सेल्फींनी आणि सोशल मीडियावरील ट्रेंडने घेतली आहे. साहित्य वाचण्याऐवजी व्हायरल क्लिप पाहणारा समाज तयार झाला आहे. विचारांना टाळ्या मिळत नाहीत; विनोदांना लाखो व्ह्यूज मिळतात. त्यामुळे भाषेचे राजकारण मोठे झाले, पण भाषेचे संस्कार लहान झाले. ज्या दिवशी मराठी माणूस स्वतःच्या मुलाशी, स्वतःच्या घरात आणि स्वतःच्या स्वप्नांत मराठीत बोलण्याचा अभिमान बाळगेल, त्या दिवशी विधानसभेतल्या चुका आपोआप कमी होतील. कारण भाषा प्रथम पुस्तकात नाही, ती घरात जन्म घेते.
म्हणून आज प्रश्न एखाद्या नेत्याच्या उच्चारांचा नाही; प्रश्न संपूर्ण महाराष्ट्राच्या भाषिक आत्म्याचा आहे. दिलगिरी व्यक्त करून राजकारणी मोकळे होतील, विरोधक दोन दिवस घोषणा देतील, समाजमाध्यमे नवा विषय शोधतील; पण मराठीच्या घरात पडलेली शांतता कोण भंग करणार? भाषेचे रक्षण घोषणांनी होत नाही, तर वापराने होते. मराठीचा मान सभागृहातील शोकप्रस्तावात नाही, तर घराघरातील संवादात आहे. भाषा वाचवायची असेल तर तिच्यावर प्रेम करण्याची नाटके थांबवावी लागतील आणि तिच्याशी नाते पुन्हा जोडावे लागेल. अन्यथा उद्या चुकीचे उच्चार करणाऱ्यांवर हसणारे आपणच, इतिहासाच्या पानावर मराठी हरवण्याचे खरे आरोपी म्हणून नोंदले जाऊ.