इराणची शांतता ही कमजोरी नव्हे; पडद्यामागील मुत्सद्देगिरी, सत्तासंतुलन आणि राजकीय डावपेचांचा हा थंड पण धारदार खेळ
महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १० जुलै २०२६ ।। Iran Foreign Policy Structure: जगाच्या राजकारणात कधी तलवारी बोलतात, तर कधी शांतताच सर्वांत मोठा इशारा ठरते. अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणविरोधात आक्रमक भाषा, कठोर इशारे आणि लष्करी कारवायांचा सूर चढवला असताना तेहरानमधून मात्र अपेक्षित प्रतिगर्जना ऐकू येत नाही. सर्वोच्च नेते, राष्ट्राध्यक्ष किंवा परराष्ट्रमंत्री समोर येऊन थेट प्रत्युत्तर देत नसल्याने अनेकांना इराण दबावाखाली आल्याचा भास होत आहे. पण राजकारणात जे दिसते तेच सत्य असते, असा समज करून घेणाऱ्यांनी इतिहास कधीच वाचलेला नसतो. इराणची ही शांतता म्हणजे माघार नसून, प्रत्येक शब्द मोजून टाकणाऱ्या सत्तेची आखलेली खेळी असल्याचे जाणकारांचे मत आहे.
इराणमध्ये अंतिम निर्णयाचे केंद्र सर्वोच्च नेत्यांकडे असते. त्यामुळे प्रत्येक आव्हानाला सर्वोच्च नेत्यांनी स्वतः उत्तर द्यावे, अशी तेथील राजकीय परंपरा नाही. उलट, प्रत्येक भडक वक्तव्याला सर्वोच्च पातळीवरून प्रतिसाद दिल्यास त्या पदाची प्रतिष्ठा आणि राजकीय वजन कमी होऊ शकते. म्हणूनच संसदेचे अध्यक्ष मोहम्मद बागेर कालिबाफ यांच्याकडून अमेरिकेला कडक संदेश दिले जात आहेत. लष्करी अनुभव आणि राजकीय परिपक्वता यांचा संगम असलेले कालिबाफ आक्रमक शब्द वापरतात, पण ते अशा मर्यादेत राहतात की भविष्यातील वाटाघाटींचे दरवाजे कायमचे बंद होणार नाहीत. हा आवाज सरकारचाही असतो आणि तोच अधिकृत संघर्षाचा अंतिम टप्पाही ठरत नाही.
परराष्ट्रमंत्री अब्बास अरागची किंवा राष्ट्राध्यक्ष मसूद पेजेश्कियन यांनी थेट टोकाची भूमिका घेतली, तर सुरू असलेल्या किंवा पडद्यामागे सुरू होऊ शकणाऱ्या राजनैतिक चर्चांवर त्याचा प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे इराणने संवाद आणि संघर्ष यांच्यातील सूक्ष्म रेषा जपण्याचे धोरण स्वीकारले आहे. दुसरीकडे कालिबाफ हे संसदेचे प्रतिनिधी असल्याने त्यांच्या विधानातून देशातील कट्टरपंथी आणि सुधारवादी या दोन्ही प्रवाहांचा एकसंघ संदेश जगासमोर जातो. अमेरिकेवर टीका करतानाच इराणची अंतर्गत एकजूट दाखवणे आणि देशांतर्गत राजकीय समतोल राखणे, हा या रणनीतीचा दुसरा महत्त्वाचा पैलू मानला जातो.
ट्रम्प यांची शैली वादळी आहे; इराणची पद्धत मात्र संयमी आणि हिशेबी आहे. मोठमोठ्या घोषणांनी युद्ध जिंकले जात नाही, तर योग्य वेळी योग्य चाल खेळून राजकीय बाजी मारली जाते. त्यामुळे तेहरानचे मौन हे भीतीचे लक्षण समजणे ही मोठी चूक ठरू शकते. इराणने आपले सर्वोच्च नेतृत्व वादाच्या धुरापासून दूर ठेवत, दुसऱ्या पातळीवरून कठोर संदेश देण्याचा मार्ग निवडला आहे. जागतिक राजकारणाच्या या बुद्धिबळात प्रत्येक मोहरा महत्त्वाचा असतो; पण राजाला शेवटपर्यंत सुरक्षित ठेवण्याची कला ज्याला अवगत असते, त्यालाच खरा रणनीतीकार म्हणतात.