घाटमाथ्यावरील मुसळधार सरी अचानक गायब; हवामान विभागाचा पुढील पाच दिवसांचा कोरडा अंदाज, दुबार पेरणीची चिंता गडद.
महाराष्ट्र २४ ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. १४ जुलै २०२६ ।। जुलै अर्ध्यावर आला, पण आभाळाने जणू शब्द फिरवला. काही दिवसांपूर्वी कोकण, घाटमाथा आणि पुणे परिसरात मुसळधार सरींनी थैमान घातले; नद्या दुथडी भरून वाहिल्या, धबधबे फेसाळले आणि पावसाचा जल्लोष सुरू झाला. पण अचानक हेच आभाळ अबोल झाले. कालपर्यंत कोसळणारा पाऊस आज गायब झाला आहे. भारतीय हवामान विभागाने पुढील किमान पाच दिवस राज्यात जोरदार पावसाची शक्यता नसल्याचे स्पष्ट करताच शेतकऱ्यांच्या कपाळावरील आठ्या आणखी गडद झाल्या आहेत. पावसाच्या भरोशावर जगणाऱ्या महाराष्ट्रासाठी ही केवळ हवामानाची बातमी नाही, तर शेती, पिण्याचे पाणी आणि ग्रामीण अर्थकारणाची धोक्याची घंटा आहे. निसर्गाचा हा लपंडाव जितका लांबेल, तितकी संकटांची सावली अधिक गडद होणार, हे वास्तव आता लपून राहिलेले नाही.
मराठवाड्यातील लातूर, बीड, परभणी, यवतमाळ, सोलापूरसह अनेक जिल्ह्यांत पावसाची मोठी तूट नोंदली गेली आहे. शेतात टाकलेले बियाणे उगवण्याआधीच कोमेजण्याची वेळ आली आहे. अनेक ठिकाणी दुबार पेरणीची चर्चा सुरू झाली असून, त्यासाठी लागणारा अतिरिक्त खर्च शेतकऱ्यांच्या खांद्यावर नवे ओझे ठेवत आहे. काही दिवसांपूर्वी ५०० ते ६०० मिलिमीटर पावसाची नोंद झालेल्या घाटमाथ्यावर गेल्या ४८ तासांत पावसाचा आकडा थेट शून्यावर आला. जणू निसर्गाने एकदम ब्रेक लावला. अशी टोकाची स्थिती केवळ हवामानातील चढ-उतार नसून, बदलत्या वातावरणाचा गंभीर इशारा असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
हवामान विभागाच्या मते, विविध हवामान प्रणाली सध्या कमकुवत झाल्यामुळे मान्सूनची गती मंदावली आहे. त्यात एल निनोचा परिणामही जाणवत असल्याने राज्यभर अपेक्षित पर्जन्य होत नाही. पावसाने विश्रांती घेतली असली, तरी शेतकऱ्यांना विश्रांती घेण्याची मुभा नाही. ढगांकडे डोळे लावून बसलेल्या शेतकऱ्यांच्या आशा दिवसेंदिवस मावळत आहेत. जलसाठे वाढण्याचा वेग मंदावला आहे, पिकांची वाढ खुंटत आहे आणि ग्रामीण भागात चिंतेचे वातावरण पसरत आहे. पावसाची एक सरी जिथे जीवदान देऊ शकते, तिथे त्याची अनुपस्थिती संपूर्ण हंगाम धोक्यात आणू शकते.
हवामान खात्याने पुढील महिन्यात मान्सून पुन्हा सक्रिय होण्याची शक्यता व्यक्त केली असली, तरी तोपर्यंतचा प्रत्येक दिवस महत्त्वाचा आहे. सरासरीपेक्षा कमी पावसाचा अंदाज केवळ आकडेवारी नाही; तो शेती, अन्नसुरक्षा आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेसमोरील मोठा इशारा आहे. प्रशासनाने पाणी व्यवस्थापन, सिंचन आणि शेतकऱ्यांना तातडीची मदत यासाठी आतापासूनच ठोस पावले उचलली पाहिजेत. कारण पाऊस वेळेवर आला तर तो वरदान ठरतो; पण वेळ चुकली की तो केवळ हवामानाचा विषय राहत नाही, तर लाखो कुटुंबांच्या उदरनिर्वाहाचा प्रश्न बनतो. महाराष्ट्राचे डोळे आता पुन्हा एकदा आभाळाकडे लागले आहेत.