तुकाराम मुंढेंचा इशारा; स्वस्त पनीरच्या नावाखाली काय खातोय, याचा विचार करण्याची वेळ
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. ३ ऑगस्ट २०२६ ।।Tukaram Mundhe Majha Katta : पनीर म्हणजे प्रोटिन, म्हणून जिमपासून घरच्या जेवणापर्यंत त्याची मागणी वाढली. पण पनीर स्वस्त मिळतंय म्हणून आनंद मानायचा की त्यामागचा हिशेब तपासायचा, हा खरा प्रश्न आहे. अन्न व औषध प्रशासनाचे आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी ‘माझा कट्टा’ कार्यक्रमात पनीरच्या भेसळीबाबत गंभीर इशारा दिला. त्यांच्या म्हणण्यानुसार, एक किलो पनीर तयार करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात दूध लागते आणि पॅकेजिंग, मजुरी व इतर खर्च धरला तर अत्यंत कमी किमतीत विकले जाणारे पनीर संशयास्पद ठरू शकते. त्यांनी सांगितलेल्या तपासणीत ३५ टक्के नमुन्यांमध्ये भेसळ आढळल्याचा दावा करण्यात आला असून, पामतेल किंवा इंडस्ट्रियल ऑईलसारख्या घटकांचा वापर आढळल्याचे त्यांनी नमूद केले. हा आकडा त्यांच्या मुलाखतीतील दावा असून, तो देशभरातील सर्व पनीरचा अधिकृत निष्कर्ष समजणे योग्य ठरणार नाही.
स्वस्त पनीरच्या मागे धावताना ग्राहकाने मात्र एक साधा प्रश्न विचारला पाहिजे—इतकं स्वस्त कसं? मुंढे यांच्या मते, ग्राहक उत्पादनाची किंमत आणि एक्सपायरी डेट पाहतो; पण त्यातील घटकांकडे फारसे लक्ष देत नाही. हीच बेफिकिरी भेसळ करणाऱ्यांसाठी संधी ठरते. रंग, चव आणि दिसण्यावर भाळणाऱ्या ग्राहकांनी पॅकबंद पदार्थ घेताना घटकांची यादी, उत्पादकाची माहिती, FSSAI परवाना आणि वापरण्याची अंतिम तारीख तपासणे आवश्यक आहे. FSSAI स्वतः ग्राहकांसाठी घरच्या घरी भेसळ तपासण्याच्या अनेक पद्धती उपलब्ध करून देते आणि दूध व दुग्धजन्य पदार्थांसाठी स्वतंत्र विश्लेषण पद्धतीही निश्चित केल्या आहेत.
मात्र पनीरबाबत आणखी एक गैरसमज दूर करणे गरजेचे आहे. पनीरमध्ये फॅट असणे म्हणजे ते भेसळयुक्त असणे नव्हे. FSSAIच्या उपलब्ध मानकांमध्ये पनीरच्या विविध प्रकारांसाठी दूधातील फॅटचे निकष निश्चित आहेत. म्हणजेच नैसर्गिक दूधातील फॅट हा पनीरचा भाग असू शकतो; प्रश्न आहे तो कोणता फॅट वापरला आहे आणि उत्पादन निर्धारित मानकांमध्ये बसते का, याचा. FSSAIच्या २०२० च्या मिल्क प्रॉडक्ट सर्व्हेमध्ये पनीरसाठी आर्द्रता, दूधातील फॅट, जड धातू आणि इतर दूषित घटकांसाठी मर्यादा नमूद करण्यात आल्या आहेत. त्यामुळे केवळ पनीर मऊ आहे, कडक आहे किंवा रंग वेगळा आहे म्हणून घरबसल्या ते शुद्ध अथवा भेसळयुक्त असल्याचा अंतिम निष्कर्ष काढता येत नाही.
मुंढे यांनी मांडलेला मुद्दा मात्र ग्राहकाच्या निष्काळजीपणावर नेमका बोट ठेवतो. कपडे घेताना ब्रँड पाहणारा ग्राहक अन्नपदार्थ घेताना घटक का पाहत नाही? हा प्रश्न प्रत्येकाने स्वतःला विचारण्याची वेळ आली आहे. FSSAIच्या ‘DART’ उपक्रमात घरगुती पातळीवर काही अन्नभेसळींच्या प्राथमिक चाचण्या करण्याच्या पद्धती दिल्या आहेत; मात्र संशयास्पद पनीरची खात्री करण्यासाठी अधिकृत प्रयोगशाळेतील तपासणीच निर्णायक ठरते. स्वस्त पनीर मिळाले म्हणून सौदा फायदेशीर झाला असे समजू नका; आरोग्याचा हिशेब चुकला, तर स्वस्ताई फार महागात पडू शकते!