महाराष्ट्रातील ३,०३२ जलप्रकल्पांमध्ये ७६.०९ टक्के उपयुक्त पाणीसाठा; मागील वर्षी याच काळात ८८.०१ टक्के साठा होता. छत्रपती संभाजीनगर विभागात अवघा ४५.८६ टक्के साठा असल्याने खरीपानंतरच्या पाणी नियोजनाचा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे.
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दि. २८ सप्टेंबर २०२६ ।। पावसाळा संपत आला, आभाळाने विश्रांती घेतली आणि आता धरणांकडे पाहण्याची वेळ आली आहे. महाराष्ट्रातील ३,०३२ लहान-मोठ्या जलप्रकल्पांमध्ये २२ सप्टेंबरच्या उपलब्ध आकडेवारीनुसार ३१,०५४.८८ दशलक्ष घनमीटर उपयुक्त पाणीसाठा असून तो एकूण क्षमतेच्या ७६.०९ टक्के आहे. मागील वर्षी याच दिवशी हा साठा ८८.०१ टक्के होता. म्हणजे वर्षभरात तब्बल ११.९२ टक्के गुणांची घट झाली आहे. आकडे पाहता राज्याच्या तिजोरीत पाणी आहे; पण गेल्या वर्षीच्या तुलनेत हात आखडता घ्यावा लागणार आहे. कोकण विभागात ९१.८८ टक्के, पुणे विभागात ८८.२१ टक्के आणि नाशिक विभागात ८३.०२ टक्के साठा आहे. दुसरीकडे नागपूर विभाग ७२.४३ आणि अमरावती ६४.४० टक्क्यांवर आहे. ही विभागनिहाय तफावतच यंदाच्या जलस्थितीचे खरे चित्र सांगते.
सर्वाधिक लक्ष वेधून घेणारा आकडा छत्रपती संभाजीनगर विभागाचा आहे. या विभागातील ९२९ प्रकल्पांमध्ये उपलब्ध साठा सुमारे ४५.८६ टक्के आहे. मागील वर्षी याच काळात हा साठा ८१.६३ टक्के होता. म्हणजे तब्बल ३५.७७ टक्के गुणांची घट झाली आहे. पावसाळ्यात काही भागांत जोरदार पाऊस झाला असला तरी त्याचे पाणी सर्व धरणांमध्ये समान प्रमाणात पोहोचलेले नाही. विशेषतः मराठवाड्यातील मध्यम आणि लघु प्रकल्पांची स्थिती अधिक असमान आहे. २७ सप्टेंबरच्या अहवालानुसार मराठवाड्यातील मध्यम प्रकल्पांमध्ये सुमारे २४ टक्के, तर लघु प्रकल्पांमध्ये १७ टक्के साठा असल्याचे वृत्त आहे; त्यामुळे विभागाच्या एकूण आकड्याबरोबरच प्रकल्पांच्या प्रकारानुसारही चित्र पाहावे लागते.
आता प्रश्न केवळ धरणात किती पाणी आहे, एवढाच राहिलेला नाही; हे पाणी किती काळ आणि कुठे वापरायचे, हा खरा प्रश्न आहे. पिण्याचे पाणी, शेती, उद्योग आणि आगामी रब्बी हंगाम या सर्वांचा ताळमेळ प्रशासनाला साधावा लागणार आहे. राज्याच्या जलसंपदा विभागाचे ‘प्रवाह’ अॅप जलाशयांतील आजचा साठा आणि मागील वर्षाशी तुलना दाखवते; त्यामुळे जलस्थितीवर नियमित लक्ष ठेवण्याची यंत्रणा उपलब्ध आहे. पुणे आणि कोकणात साठा तुलनेने चांगला असला तरी गतवर्षीच्या तुलनेत तेथेही घट आहे. त्यामुळे ‘धरणे भरली आहेत’ या एका वाक्याने समाधान मानणे धोक्याचे ठरेल. पाणी आकाशातून पडते तेव्हा उत्सव साजरा होतो; पण धरणात उरलेले पाणी कसे जपायचे, याचा हिशेब मात्र पावसाळा संपल्यावर सुरू होतो. यंदा तो हिशेब अधिक काटेकोरपणे करावा लागणार आहे.