फटाक्यांच्या धुरासह वाहनांचे उत्सर्जन, बांधकामांची धूळ आणि मंदावलेले वारे ठरताहेत प्रदूषणवाढीचे कारण; दिल्ली-एनसीआरची हवा धोकादायक, मुंबई-पुणेही प्रदूषणाच्या विळख्यात
महाराष्ट्र २४ ।। ऑनलाईन ।। विशेष प्रतिनिधी ।। दिवाळीचे दिवे विझले, फटाक्यांचा आवाज थांबला; पण त्यांच्या धुराचा त्रास मात्र नागरिकांच्या फुफ्फुसांमध्ये उतरू लागला आहे. देशातील प्रमुख शहरांमध्ये हवेची गुणवत्ता खालावल्याने आरोग्याचा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे. १२ नोव्हेंबरच्या NDTV वृत्तानुसार, गाझियाबादमध्ये हवेचा गुणवत्ता निर्देशांक (AQI) ५३६, नोएडामध्ये ५०८, तर नवी दिल्लीत ४७४ नोंदवला गेला. जागतिक प्रदूषित शहरांच्या क्रमवारीत गाझियाबाद दहाव्या, नोएडा चौदाव्या आणि दिल्ली एकविसाव्या क्रमांकावर होती. मुंबईत AQI १५४ नोंदवला गेला असून शहराची हवा खराब श्रेणीत पोहोचली आहे. पुण्यातही १३५ निर्देशांक नोंदवला गेला. आकडेवारीचा स्रोत आणि मोजमापाची पद्धत यानुसार निर्देशांक बदलू शकतो. मात्र, श्वास घेण्यासाठी स्वच्छ हवा मिळणे हीच आता शहरवासीयांसाठी मोठी अपेक्षा ठरत आहे.
या प्रदूषणामागे केवळ दिवाळीचे फटाके जबाबदार नाहीत. ८ नोव्हेंबरला दिवाळी साजरी झाली; मात्र त्याआधीच दिल्लीतील प्रदूषणाने गंभीर स्वरूप धारण केले होते. सेंटर फॉर सायन्स अँड एन्व्हायर्नमेंट (CSE) च्या विश्लेषणानुसार, दिवाळीपूर्व आठवड्यात दिल्लीतील सरासरी PM2.5 पातळी २३६ मायक्रोग्रॅम प्रतिघनमीटर होती. मागील वर्षाच्या तुलनेत ती जवळपास दुप्पट होती. वाहनांचा धूर, औद्योगिक उत्सर्जन, बांधकामांची धूळ, शेतातील अवशेष जाळल्यामुळे निर्माण होणारा धूर आणि फटाक्यांमधील विषारी कण यांनी परिस्थिती अधिक बिकट केली. त्यातच दिल्ली-एनसीआरमध्ये वाऱ्याचा वेग ताशी अवघा ४.३ ते ५ किलोमीटर असल्याने प्रदूषित हवा पसरण्याऐवजी एका ठिकाणी साचत आहे. हिवाळ्याची चाहूल लागताच ही समस्या अधिक तीव्र होत आहे. म्हणजे फटाके फुटण्याआधीच शहरांची हवा आजारी होती; फटाक्यांनी केवळ त्या आजाराची तीव्रता वाढवली.
PM2.5 या अतिसूक्ष्म कणांचा आकार इतका लहान असतो की ते फुफ्फुसांच्या खोल भागापर्यंत पोहोचू शकतात. त्यामुळे दमा, खोकला, श्वसनाचा त्रास आणि हृदयविकाराचा धोका वाढू शकतो. लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि श्वसनविकार असलेल्यांनी बाहेरील श्रम टाळावेत, प्रदूषण अधिक असताना घरात राहावे आणि बाहेर पडताना योग्य मास्क वापरावा. दिल्लीमध्ये प्रदूषण नियंत्रणासाठी GRAP चा तिसरा टप्पा लागू करण्यात आला आहे. मात्र, निर्बंधांचे आदेश कागदावर आणि धूर रस्त्यावर अशी परिस्थिती कायम राहिली, तर सरकारी उपाययोजनांचा उपयोग काय? फटाक्यांवर बंदी घालणे पुरेसे नाही; वाहनांचे उत्सर्जन, बांधकामांची धूळ आणि औद्योगिक प्रदूषणावरही कठोर कारवाई आवश्यक आहे. स्वच्छ हवा हा नागरिकांचा उपकार नसून मूलभूत हक्क आहे!